Wilk, zwierzę zwyczajne

Adam Wajrak  2005.12.23 19:17 Gazeta Wyborcza

- Wilki idą naszym śladem - powiedział ktoś i wszyscy czterej zgłupieliśmy ze strachu. Ktoś zaczął szukać latarki, by wypłoszyć drapieżniki, ale okazało się, że latarka się zepsuła. Ktoś chciał wołać pomocy. Wycie stawało się coraz wyraźniejsze, tak jakby się zbliżało. Wreszcie ktoś znalazł zapalniczkę i wokół jej płomyka postanowiliśmy skoncentrować obronę, bo o ucieczce nie myśleliśmy. Z książek przygodowych każdy z nas wiedział, że w głębokim śniegu nie mamy szans zwiać przed wilkami. Na drzewa też nie mogliśmy się wspiąć, bo wyszliśmy już na otwartą przestrzeń.

I nagle stał się cud. Pamiętam to jak dziś. Przejechał samochód. Zaświeciły jego światła i okazało się, że jesteśmy dosłownie parę metrów od słynnej bieszczadzkiej obwodnicy. Wilki umilkły, a my wszyscy byliśmy przekonani, że właśnie uszliśmy z życiem.

Później, gdy już miałem za sobą nieco więcej przygód z wilkami, o całej tej sytuacji mogłem myśleć bardziej chłodno. Wilki były przynajmniej dwa kilometry od nas. Wyły i tyle. To się zdarza w księżycowe noce w Bieszczadach. Nie było żadnego zagrożenia z ich strony, ba - nawet nie było szansy, byśmy je zobaczyli.

To wszystko przypomniało mi się, gdy kilka tygodni temu przeczytałem o nastolatku, który w Bieszczadach wracał po ciemku do domu i nagle czegoś się przestraszył. Zatrzymał jadącego samochodem kuzyna. Później obaj chłopcy mieli w światłach auta zobaczyć wilki. Wiele gazet pisało, że była to próba ataku wilków na człowieka. Na tej zasadzie moją bieszczadzką przygodę sprzed kilkunastu lat również można zakwalifikować jako atak. Gdyby mnie ktoś wtedy zapytał, czy gdyby nie samochód na szosie, uszlibyśmy z życiem - odpowiedziałbym, że nie. Baliśmy się wtedy strasznie - i myślę, że strasznie też bał się ten młody człowiek, który został uznany za niedoszłą ofiarę.

Chyba żadne zwierzę nie budzi takich emocji wśród ludzi jak właśnie wilk. I nie ma dobrej odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak się dzieje.

Wilk, morderca zwierząt

Do moich ulubionych zajęć należy tropienie wilków na nartach. Na śniegu dokładnie widać, co wilki robiły - gdzie spały, gdzie biegły, gdzie się rozdzieliły, by coś upolować. Po układzie odciśniętych na śniegu łap widać, że ofiara jest tuż-tuż. Widać, że wilki są bardzo podniecone. A gdy dojdzie się do upolowanego przez nie zwierzęcia - tu, w Puszczy Białowieskiej, najczęściej jest to jeleń - od razu widać siłę wilczych szczęk. Zmiażdżone kości, rozerwany kręgosłup, wyjedzone trzewia, skóra przewinięta czasami na drugą stronę. Wygląda to tak, jakby jeleń został przez coś zmielony. Uwierzcie mi, to robi wrażenie.

Jeszcze większe wrażenie robi widok jedzących wilków. Tylko raz zdarzyło mi się coś takiego widzieć. Gdy Nuria, moja narzeczona, zbierała materiały do pracy doktorskiej o padlinożercach, staraliśmy się znaleźć jak najwięcej wilczych ofiar. Od znajomych leśników dowiedzieliśmy się, że przy leśnej drodze leży zabita przez wilki klępa - samica łosia. Gdy podjechaliśmy tam samochodem, zobaczyliśmy, że ma jeszcze trzewia. Tylko jedna z tylnych nóg została wyrwana i leżała po drugiej stronie drogi. Odjechaliśmy ze sto metrów, by zawrócić auto - i nagle zobaczyliśmy, że przy łosiu coś się dzieje. Pojawiły się wilki. Kręciły się, kręciły - a potem znikły. Widzieliśmy je może parę minut. Gdy podjechaliśmy do łosia, nie miał już trzewi, nie było też tylnej nogi. Myślę, że w ciągu paru minut znikło 30-50 kilogramów mięsa.

Ale czy to, że wilki pożerają tak zachłannie, świadczy o ich szczególnych instynktach morderczych? Myślę, że nie. Jak wynika z danych Zakładu Badania Ssaków PAN, wataha wilcza żyjąca w Puszczy Białowieskiej zabija co drugi dzień. To wcale nie jest dużo. Wilki eliminują rocznie około 12 proc. populacji jeleni. Przy czym chodzi o najwyższy stan tej populacji, wiosną i latem, kiedy pojawiają się młode jelenie.

Po wilczych ucztach dość sporo zostaje. Jednak te resztki wcale się nie marnują - są znakomitym pożywieniem dla wielu zwierząt. Dojadają je sikorki, dzięcioły, sójki, myszołowy, jastrzębie, orły, kruki, lisy, jenoty, dziki i kuny. To pozwala im przetrwać zimę.

Wilk zabija człowieka?

O atakach wilków na ludzi sporo się opowiada. Jednak do takich ataków najczęściej dochodzi wtedy, gdy człowiek spotka wściekłego wilka. Ostatni taki incydent miał miejsce na Białorusi kilka lat temu. Zdrowe wilki wyjątkowo rzadko atakują ludzi. Kanadyjscy naukowcy właśnie badają przypadek Kentona Carnegie, który, jak wszystko wskazuje, został zaatakowany i zabity przez cztery wilki. Prawdopodobnie jest to pierwszy przypadek zabicia człowieka przez te zwierzęta w Ameryce Północnej.

Gorzej jest z weryfikacją w Europie, gdzie krąży wiele legend o atakach wilków. Na przykład historia o bestii z Gevaudan, na południu Francji. Między czerwcem 1764 r. a czerwcem 1767 r., jak twierdzą przekazy, wilki zabiły tam 113 osób, raniły 49. Z początku sądzono, że chodzi o wściekłe wilki, których ataki dość często zdarzały się w tej okolicy. Jednak ludzie pogryzieni przez wilki nie umierali na wściekliznę. Zaczęły się obławy, w których brała udział cała okoliczna ludność. Zabijano wilki, a morderstwa nie ustawały. Może więc nie były to jedynie wilki, ale również seryjny morderca poruszający się na dwóch nogach.

Krwawa seria skończyła się, gdy zabito dwa olbrzymie wilki, znacznie większe od normalnych i dziwnie umaszczone - co by wskazywało na mieszańce z jakimiś psami. Takie hybrydy, jak wiadomo, nie boją się człowieka i są bardzo niebezpieczne.

Nie da się oczywiście wykluczyć, że obok ataków wściekłych wilków, dzikich psów i krzyżówek psowilczych, a także objadania przez wilki osób już nieżywych, w ostatnich kilkuset latach zdarzały się też ataki zwykłych, zdrowych wilków na ludzi. Naukowcy wskazują jednak, że takie ataki na człowieka zdarzały się wtedy, gdy w lasach było bardzo mało naturalnych wilczych ofiar, gdyż prawie wszyscy ludzie polowali, dużo za to było w lasach wypasanych krów, kóz i owiec - a wypasały je głównie dzieci, które łatwo mogły paść ofiarą wilków. Takie wypadki do dziś zdarzają się w Indiach, a ich przyczyny są dokładnie takie same, jak 200 lat temu w Europie.

Ciekawe jest też coś innego. Takich emocji jak wilki nie budzą przecież niedźwiedzie. A przecież mniej więcej co dwa lata jakiś niedźwiedź grizzly zabija człowieka. Jak twierdzi badacz niedźwiedzi Jon Swenson, liczbę ofiar tych zwierząt w ciągu ostatnich stu lat w Ameryce i Europie można szacować na 950 osób. Wilki nawet nie zbliżyły się do tej liczby. Podobnie jest w Indiach - w jednym ze stanów pięcioletnie dane o atakach różnych zwierząt na człowieka kształtują się następująco: 735 ataków przypisano niedźwiedziom, 138 leopardom, 121 tygrysom, 34 słoniom, 29 dzikim świniom, 21 dzikiemu bydłu, 13 wilkom i trzy hienom. Wilki lokują się więc na szarym końcu wśród zwierząt, które mogą nam zrobić krzywdę. A jednak to właśnie ich się boimy najbardziej i im przypisujemy mordercze instynkty.

Wilk skryty

Wilki widuję prawie co roku, mieszkam bowiem w Puszczy Białowieskiej. Ale takie naprawdę bliskie spotkanie miałem tylko raz. Wiele lat temu wraz z kolegą próbowałem wabić sowę. Zamiast sowy na mój głos zareagowały wilki. Zawyły bardzo blisko nas, a potem umilkły. Po chwili usłyszeliśmy trzask łamanych gałązek i nie więcej niż 20 metrów od nas zza drzew zaczęły wyglądać trzy wilki. Wadera i jej dwa młode. Trwało to ładnych parę minut. Jestem przekonany, że wilki myślały, że my ich nie widzimy, a one nas doskonale. Tylko tak mogę sobie wytłumaczyć, że zdecydowały się podejść tak blisko. Zwykle wilka widzi się sekundę, a nawet ułamek sekundy, gdy przemyka przez drogę. One naprawdę są szalenie ostrożne.

Poza tym nie ma ich dużo. Obecnie w naszych lasach żyje 500-700 wilków. Dla porównania - jest ich mniej niż żubrów, czyli zwierząt uznawanych za symbol ginącego gatunku. Oczywiście wilk nie jest tak zagrożony jak żubry, bo nasza populacja łączy się z białoruską i ukraińską, a te z rosyjską.

Ciekawe jest coś innego. Otóż wszelkie badania dowodzą, że od 1997 r., kiedy to wilki w Polsce zostały objęte całkowitą ochroną, prawie ich nie przybyło. Z danych Zakładu Badania Ssaków PAN wynika, że wzrost populacji był bardzo niewielki, w niektórych latach odnotowywano nawet niewielkie spadki. Wilk nie opanował też zachodniej Polski, gdzie nie brakuje dużych lasów z jeleniami - cały czas trzyma się na wschodzie kraju. Może dlatego, że coraz większy ruch na drogach stanowi dla wilków zaporę nie do przebycia. Może wynika to z dużej naturalnej śmiertelności młodych.

- Ale może być też tak, że wilki wciąż są zabijane, i to w całkiem sporych ilościach - mówi prof. Henryk Okarma z Instytutu Ochrony Przyrody PAN.

Coś w tym jest. Ostatnio w Bieszczadach została zastrzelona wilczyca, która nosiła obrożę telemetryczną i była namierzana przez naukowców z Instytutu Zoologii PAN. Wcześniej słyszałem o wilku zabitym w Puszczy Knyszyńskiej. Jeszcze wcześniej pojawiły się informacje o wilku zastrzelonym w Beskidach. Te informacje, które docierają do naukowców i organizacji ekologicznych, mogą stanowić jedynie wierzchołek góry lodowej.

Poza tym wilki są zabijane zupełnie legalnie u wszystkich naszych sąsiadów poza Czechami i Niemcami. Wszystko to razem powoduje, że wilki na widok lub zapach człowieka długo jeszcze reagować będą strachem i będą starały się omijać nas jak najdalej.

Wilk, symbol natury

W Puszczy Białowieskiej, gdzie mieszkam od blisko dziesięciu lat, spotkania z wilkiem nie wywołują żadnych emocji wśród miejscowej ludności. Wilk jest takim samym zwierzęciem jak żubr, jeleń czy ryś. Mówi się: widziałem wilka - i tyle.

Zupełnie inaczej jest w Bieszczadach. Tam wilk to dla wielu mieszkańców bestia. Może dlatego, że w Bieszczadach to głównie wilki zabijają zwierzęta domowe. W tym roku w województwie podkarpackim wypłacono 187 tys. zł tytułem odszkodowań za 373 owce, 21 krów i cieląt, 29 kóz i dwa konie zabite przez wilki. Na te liczby chętnie powołują się myśliwi. Pamiętajmy jednak, że część zwierząt domowych mogła paść ofiarą zdziczałych psów. Pamiętajmy też, że wilki atakują zwierzęta domowe, gdy brakuje im innego pożywienia. Zdaniem niektórych naukowców w ostatnich 15 latach liczba jeleni w Bieszczadach zmniejszyła się nawet trzykrotnie.

Ale strach przed "wilczą bestią" może mieć jeszcze inne źródło. Otóż w Puszczy Białowieskiej żyją od pokoleń te same rodziny - zżyte i z lasem, i z mieszkającymi w nim zwierzętami. W Bieszczadach akcja "Wisła" spowodowała, że tamtejszych autochtonów zastąpiła ludność napływowa, która wcześniej z wilkami nie miała zbyt wielu kontaktów. Stąd brały się obawy i nienawiść do wilków.

Zresztą Bieszczady nie są tu wyjątkiem. Powrót wilków do Norwegii wywołał w tym kraju prawdziwą panikę. Bano się o dzieci i o wypas owiec w lasach - choć kraj tak bogaty jak Norwegia może sobie pozwolić na wypłatę odszkodowań. Mimo to kilka lat temu rząd zezwolił na odstrzał wilków. Do polowania, w trakcie którego zakładano zabicie pięciu wilków, użyto skuterów śnieżnych i helikopterów - z kasy rządowej wydano na ten cel około 200 tys. dol. Z perspektywy Polski wyglądało to i śmiesznie, i strasznie, bo w całej Norwegii żyje około 25 wilków, drugie tyle krąży wzdłuż granicy szwedzko-norweskiej.

Jednak ludzie reagują na wilki nie tylko strachem. Jest też inna reakcja - miłość i uwielbienie. Dla wielu miłośników zwierząt i obrońców przyrody - zwłaszcza z zachodniej części naszego kontynentu, gdzie wilków od dawna już nie ma - to właśnie zwierzę stało się symbolem żywej Natury. Czasem wygląda to trochę śmiesznie. Pamiętam grupę Holendrów, którzy stali na skrzyżowaniu leśnych dróg w Puszczy Białowieskiej i wpatrywali się nabożnie w jakiś punkt. Kiedy podszedłem do nich, zobaczyłem, że jest to po prostu wydrapany patykiem na piasku krzyżyk. - Co to takiego? - zapytałem. - Tu leżała kupa wilka - odpowiedzieli z bardzo poważnymi minami.

W pierwszej chwili omal nie padłem ze śmiechu. A potem pomyślałem, że najwyższy czas, by traktować wilka po prostu jak zwykłe zwierzę.

Adam Wajrak

http://www.wyborcza.pl