Polacy na Białorusi

Promocja książki dr T. Kruczkowskiego

2004.03.23 Nasza Polonia

Warto tez pamiętać, że Polacy w czasach sowieckich byli grupą ludności skazana na asymilację poprzez sowietyzację i białorutenizację. Sytuacja ta doprowadziła w połowie lat osiemdziesiątych do sytuacji wręcz katastroficznej. Wtedy to liczebność mniejszości polskiej spadła oficjalnie z 539 tysięcy w roku 1959 do 417 tysięcy w roku 1989, a znajomość języka polskiego jako ojczystego z 48% do około 8%. Polacy pozbawieni polskiego obywatelstwa, zapomniani przez władze PRL stali się ludźmi drugiej, a nawet trzeciej kategorii.

Zmiany w ZSRR, w drugiej połowie lat osiemdziesiątych i na początku dziewięćdziesiątych, już w niepodległej Białorusi zapoczątkowały zmianę tej sytuacji. Jak okazało się wówczas droga do uzyskania i korzystania z pełnych praw mniejszości narodowej według europejskich standardów jest długa. Wynika to z polityki władz białoruskich i stosunku znacznej części społeczeństwa białoruskiego oraz stopnia dojrzałości Samych Polaków na Białorusi do możliwości pełnego korzystania ze swych praw. Istnieje także ostra potrzeba zmiany sytuacji prawnej Polaków na terenach byłego ZSRR przez władze polskie. Nigdzie bowiem na świecie nie dawano automatycznie po aneksji innego obywatelstwa i nie zabierano poprzedniego.

Większość Polaków na Białorusi do tej pory nie zrozumiała jeszcze zmiany swej sytuacji w oczach Białorusinów czy Rosjan. Polacy na Białorusi stali się bowiem obecnie kategorią ludności atrakcyjnej, która ma ogromne perspektywy rozwojowe. Taki stan rzeczy wynika z postępów reform przeprowadzonych w Polsce w ostatnich kilkunastu latach oraz szansy prowadzenia biznesu z Polską, co powinno zahamować proces rusyfikacji i białorutenizacji naszych rodaków, których w minionych czasach zapisywano jako Rosjan i Białorusinów.

Praca dr Kruczkowskiego ukazuje przeszłość Białorusi oraz dzieje stosunków polsko-białoruskich w świetle historiografii rosyjskiej drugiej polowy XIX i początku XX wieku. Wiele uwagi poświęca też Adamowi Mickiewiczowi, urodzonemu na Białorusi, w aspekcie badań rosyjskiej myśli społecznej, literackiej i historycznej. Obszernie natomiast prezentuje mniejszość polska na Białorusi, zarówno w aspekcie historycznym jak i etnicznym. Zastanawia się też nad teraźniejszością i przyszłością Polaków za wschodnią granicą, szczególnie zaś na Grodzieńszczyźnie, skąd sam pochodzi i który doskonale zna.

Prezes T. Kruczkowski porównuje także w swej pracy sytuację Polaków do sytuacji Białorusinów w Polsce. Białorusini w Polsce międzywojennej mieli własne szkoły białoruskie, istniała prasa białoruska, problem białoruski podejmowano w polskim parlamencie. Na sowieckiej zaś Białorusi miała wówczas miejsce gwałtowna kolektywizacja, połączona z głodem oraz eksperyment narodowościowy na Dzierżyńszczyźnie, który skończył się dla większości Polaków w Kuropatach, likwidacją kościołów i szkolnictwa polskiego.

Podobnie stało się zaraz po II wojnie światowej, kiedy w roku 1948 zamknięto na Białorusi ostatnią szkołę polską. Tak było do końca lat osiemdziesiątych. Także używanie języka polskiego było wówczas faktycznie sprawą polityczną i uważano to za działalność antysowiecką. A tymczasem w Polsce, na Białostocczyźnie, rozwijało się szkolnictwo białoruskie.

Ciekawa jest również wizja najbliższej przyszłości, o której w swej książce pisze doc. T. Kruczkowski. Uważa on, że dostosowanie się nas Polaków, jako mniejszości narodowej na Białorusi, do obowiązujących praw i obowiązków, podniesie w perspektywie naszą pozycję w społeczeństwie białoruskim w momencie, kiedy dojrzeje ono do standardów demokracji zachodniej. Będzie to również dostrzegalne podczas przyszłych wyborów samorządowych i parlamentarnych. Władze będą wówczas wiedziały, że trzeba się liczyć z głosami wyborców na każdym szczeblu i stosunek do Polaków w miejscowościach, które zwarcie zamieszkują radykalnie się zmieni. Obecnie możemy tylko rozmawiać z władzami, przedstawiać im nasze problemy i negocjować. W najbliższej przyszłości staniemy się ich partnerami, jak to powinno być w społeczeństwie obywatelskim. Podczas np. prezydenckiej kampanii wyborczej, my Polacy jako lojalni obywatele Białorusi, mamy prawo i obowiązek pytać się ich o stosunek do naszych polskich spraw - takich jak: polskiego szkolnictwa, wspierania przez państwo kultury polskiej, pomocy finansowej organizacjom polskim czy wreszcie wspomagania prasy polskiej, jak robi to Polska w stosunku do prasy białoruskiej w RP.

W obecnej sytuacji Polacy powinni pamiętać również, że dziś nie potrzebne już są wielkie zrywy patriotyczne dla zachowania polskości. Dziś wystarczy tylko napisać podanie i oddać swoje dziecko do polskiej klasy. Obecnie nie trzeba się bać takich kroków, bo nikt już za to nie wtrąci do więzienia, ani nie wyrzuci z pracy. Nawet przedstawiciele władz twierdzą, że obecnie nikt nie może już nastraszyć ludzi. Rozumiem, że na wsiach sytuacja wygląda ciągle trochę inaczej i takie rzeczy się jeszcze zdarzają, ale nie powinniśmy się dać zastraszyć.

Rozdział o prawach mniejszości polskiej i rzeczywistości kończy apel prezesa Kruczkowskiego: Kierownictwo ZPB zwraca się do wszystkich Polaków z apelem o informowanie Zarządu Głównego ZPB w Grodnie o presji władz z powodu angażowania się w odrodzenie polskości czy oddawania dzieci do polskich klas. Ten problem zgłoszony zostanie natychmiast centralnym władzom Białorusii Polski.

O książce doc. dr Tadeusza Kruczkowskiego dyskutowali na jej prezentacji w Warszawie - m.in. prof. dr hab. Andrzej Stelmachowski - prezes Stowarzyszenia "Wspólnota Polska", dr hab. Iwona Kabzińska z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN oraz działacze kultury i dziennikarze. Wszyscy uznali ją za niezmiernie wartościową, wnoszącą wiele nowego do tematu Polacy na Białorusi. Książka ukazała się na Białorusi w nakładzie 2 tysięcy egz. dzięki pomocy Senatu RP, ambasady RP w Mińsku, Stowarzyszenia "Wspólnota Polska" oraz Instytutu Polskiego w Mińsku.

Leszek Wątróbski

Autor książki Tadeusz Kruczkowski, syn Tadeusza i Leokadii, urodził się 5 stycznia 1961 roku we wsi Jaskółdy w rejonie brzostowickim na Grodzieńszczyźnie. Jest absolwentem liceum pedagogicznego w Wołkowysku oraz wydziału historycznego Uniwersytetu Grodzieńskiego. W roku 1993 obronił pracę doktorską w Instytucie Słowianoznawstwa i Bałkanistyki Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie na temat ,,Problematyka polska w rosyjskiej historiografii II połowy XIX wieku". Obecnie jest wykładowcą w katedrze Historii Powszechnej Uniwersytetu Grodzieńskiego, gdzie pracuje nad tematyką oceny historii Polski i Polaków jako narodu w rosyjskiej nauce historycznej XIX i początku XX wieku, problemami stosunków polsko-białoruskich w historiografii białoruskiej II polowy XX wieku oraz Polakami jako mniejszości narodowej na Białorusi. W roku 2000 wybrany został prezesem Związku Polaków na Białorusi.