Słoń przed lustrem: dowód na samoświadomość?

Łukasz Partyka 2006.10.30, ostatnia aktualizacja 2006.10.31 09:48 Gazeta.pl

Słonica Happy w nowojorskim zoo przeszła pozytywnie tzw. test lustra. To poważny dowód na to, że słonie mają samoświadomość. Dołączyły do elitarnego grona, w którym poza nami są szympansy, bonobo i orangutany oraz delfiny

Duży mózg i złożona struktura społeczna zarówno słoni, jak i delfinów to poważne argumenty za tym, że te zwierzęta mają bardzo złożoną psychikę. Dobre wyniki małp człekokształtnych w teście lustra badacze od dawna łączą z wyższymi formami empatii i obserwowanymi u nich zachowaniami altruistycznymi. - Po niedawnym odkryciu, że delfiny rozpoznają się w lustrze, słoń był następnym kandydatem - stwierdza Joshua M. Plotnik z Uniwersytetu Emory w Atlancie (USA), który jest głównym autorem badań. - Delfiny i słonie to zwierzęta szczególnie empatyczne, znane z pomagania zarówno swoim pobratymcom, jak i ludziom - wyjaśnia Plotnik. - Istnieje wiele relacji o słoniach podpierających lub starających się podnieść towarzysza, który jest ranny bądź osłabiony.

Lustro musi być słoniowe

Siedemnaście lat temu przeprowadzono już taki eksperyment z dwójką słoni indyjskich, ale doświadczenie się nie powiodło. Dziś wiadomo, że winne było niewielkie lustro umieszczone w sporej odległości, poza zasięgiem zwierząt. Zdaniem Plotnika i jego zespołu nie było to lustro na miarę słonia. Oni postawili na słonioodporną taflę o rozmiarach 244 x 244 cm. Umieszczono ją na wybiegu trzech słonic indyjskich. Eksperyment przeprowadzono w spokojnej jego części z dala od zwiedzających.

Zwierzę zwykle przechodzi przez cztery etapy rozpoznawania się w lustrze. Najpierw oczekiwano zatem zachowań społecznych odpowiednich wobec innego zwierzęcia swojego gatunku. W drugiej kolejności należało się spodziewać bacznych obserwacji samego lustra jako nowego i dziwnego przedmiotu oddzielającego zwierzę od jego odbicia. Na przykład słoń stara się sprawdzić, co jest za lustrem. Trzeci etap to wielokrotnie powtarzane obserwacje związku między własnym zachowaniem a ruchami lustrzanego odbicia. Dopiero po zrozumieniu tego związku małpy człekokształtne i delfiny postrzegają je jako obraz samych siebie.

Trzy badane słonice nie wykazały się zachowaniami społecznymi w stosunku do zwierzęcia dostrzeganego w lustrze. Żadnych dźwięków, żadnego popisywania się - badacze byli trochę zaskoczeni.

Jednak zwierzęta chętnie i skrupulatnie badały lustro i kontrolowały zachowanie lustrzanego odbicia i wszystkie przeszły drugą i trzecią fazę testu. Zachowywały się przy tym dość niestandardowo. Przynosiły sobie przed lustro jedzenie i jadły przed nim, a także kiwały się rytmicznie w sposób nigdy wcześniej nieobserwowany. Dwie 35-letnie słonice - Patty i Maxine - próbowały nawet sięgnąć trąbą za taflę lustra. Jednak to ich o rok młodsza koleżanka o imieniu Happy okazała się gwiazdą całego eksperymentu.

Ta słonica w lustrze to ja!

Po pewnym czasie Happy dostrzegła znaczek namalowany na swojej głowie. - Po wypuszczeniu na wybieg poszła prosto do lustra i spędziła tam dziesięć sekund - opowiada Plotnik. Siedem minut później wróciła i zaczęła się baczniej przyglądać. Po chwili zaczęła dotykać trąbą wymalowanego krzyżyka.

Pozostałe słonice nie zainteresowały się znakami wymalowanymi na głowie. Czy rezultat Happy to zatem czysty przypadek? Plotnik i jego zespół przekonują w swojej pracy, że słonia indyjskiego możemy już dopisać do listy zwierząt z rozwiniętą samoświadomością. Mniej niż połowa szympansów - zwierząt najdokładniej i najczęściej poddawanych testowi lustra - zdaje ten test.

Oczywiście słonie zasługują na kolejne eksperymenty, ale już samo zachowanie słonic przed lustrem jest dla autorów mocnym dowodem.

Powodów, dla których przeprowadzane są tego rodzaju badania, nie trzeba daleko szukać. W tym samym numerze pisma opublikowana jest matematyczna symulacja ewolucji ludzkiego mózgu. Wynika z niej, że to najprawdopodobniej umiejętności nawiązywania złożonych relacji społecznych zadecydowały o gwałtownym rozwoju gatunku ludzkiego. Zaś u ich podstaw leżą właśnie zachowania altruistyczne i poczucie własnego "ja".

Oryginalny artykuł opublikowany jest pod adresem: http://www.pnas.org/cgi/doi/10.1073/pnas.0608062103

http://www.gazetawyborcza.pl/