Jak zwiedzić wystawę wideo i przetrwać?

Dorota Jarecka 2007.01.03 19:16 Gazeta Wyborcza

Naprawdę wraca moda na malarstwo? Bo na pewno nie przemija wściekła moda na wszystko, co jest ruchomym obrazem. Oto nasz przewodnik po dwóch pokazach w warszawskim CSW

"123.. awangarda"

kurator Łukasz Ronduda

CSW Warszawa, do 28 stycznia



"Touch My Shadows. Nowe media z kolekcji Goetz"

kuratorka Milada Ślizińska

CSW Warszawa, do 28 lutego



Ekran, monitor, plazma, pięć ekranów, wizjer, w wizjerze projekcja. Galerie sztuki coraz częściej przypominają multipleksy. Najbardziej rozchwytywany polski malarz Wilhelm Sasnal jest jednocześnie filmowcem. Byt określa artystyczną świadomość. Ten, kogo stać na plazmę i cyfrowy rzutnik, pokaże awangardową sztukę, ten kto ma tylko gwoździe i ściany, pokaże malarstwo.

W filmie artystycznym jest pewien paradoks. Operuje on językiem kultury masowej, powinien więc być bliski współczesnej wrażliwości. A bliski wciąż nie jest, wystawy filmu należą do najbardziej żmudnych i trudnych. Dokładne obejrzenie przeciętnej wystawy sztuki wideo zajmuje kilkadziesiąt godzin. Jak to przeżyć?

Dlatego napisałam ten przewodnik po dwóch pokazach w warszawskim CSW. Przykłady polskich filmów pochodzą z wystawy "123.. awangarda", filmów zagranicznych - z "Touch My Shadows. Nowe media z kolekcji Goetz".

A ponieważ każdy Polak przez kilka godzin dziennie ogląda telewizję, podzielę sztukę wideo na gatunki znane z telewizora.

Wideoklip

To m.in.: "Balet mechaniczny" Fernanda Legera, awangardowe kino Franciszki i Stefana Themersonów, "Kineformy" Andrzeja Pawłowskiego, eksperymenty łódzkiego Warsztatu Formy Filmowej z lat 70., większość filmów Sasnala. Na jednym z nich po morskim dnie pełznie pięcioramienny zwierzak - rozgwiazda. Tło muzyczne to lekki jazz, nieco niedzisiejszy, który wpisuje się idealnie w rytm poruszeń delikatnych ramion. To żart muzyczno-plastyczny, etiuda, w której współgrają ze sobą oko i ucho.

"Oko i ucho" to tytuł filmu Franciszki i Stefana Themersonów z 1945 r. To też klip muzyczny - obrazy zmieniają się w rytmie utworów Karola Szymanowskiego. Ten gatunek ma rodowód awangardowy.

Klip Kazimierza Bendkowskiego "Centrum" z 1976 r. nie ma muzycznego podkładu. Nakręcony został nocą na skrzyżowaniu Alej Jerozolimskich i Marszałkowskiej w Warszawie. Szum ulicy i gra świateł odpowiednio zmiksowane tworzą razem nową jakość. Ten gatunek filmowy odbiera się wszystkimi zmysłami, podświadomie wybijając rytm.

Dokument

Podział, który tu proponuję, jest oczywiście pewną fantazją. Granice między gatunkami sztuki zawsze są płynne. W końcu wszystko, co filmujemy, jest do pewnego stopnia dokumentem. Dokument, który spotykamy na wystawach, często idzie wbrew klasycznym zasadom. To specjalnie zły, zepsuty dokument, a jego zepsucie może być dwojakie.

Po pierwsze, teza odautorska postawiona jest tak mocno, że sprzeniewierza się zasadzie obiektywizmu. W filmach Artura Żmijewskiego twórca ingeruje w życie bohatera, manipuluje nim, pasożytuje na jego słabości. Zbigniew Libera w swoich filmach z lat 80. bezwzględnie odsłania ludzką intymność. Obaj filmują tam, gdzie rasowy dokumentalista już dawno wyłączyłby kamerę.

Albo też odwrotnie - brak jest tezy, narracja nie prowadzi do żadnej pointy, nie daje widzowi poznawczej satysfakcji ani moralnego przesłania. Na wystawach oglądamy często to, co rzetelny filmowiec nazwałby najwyżej materiałem wyjściowym. W filmie "Eraser" Douga Aitkena na siedmiu ekranach jednocześnie pokazywany jest zapis z wizyty artysty na wyspie na Karaibach po wybuchu wulkanu, który ją wyludnił i zniszczył. To ciąg przepięknych obrazów, z których Werner Herzog zrobiłby jednak narracyjny film. Kutlug Ataman pokazuje na czterech ekranach jednocześnie mówiące do nas cztery kobiety, które z różnych powodów noszą peruki. Krzysztof Kieślowski by to jednak porządnie zmontował, zbudowałby z tego jakąś opowieść.

To kino, które wymaga cierpliwości i czasu, których kino zawodowe zwykle nam oszczędza. Taki "predokument" najpierw odrzuca i dręczy, ale po jakimś czasie zaczyna się z niego czerpać fragmenty i skrawki, które stają się cenne. To kino-życie, kino totalne. Dokumentaliści totalni, dla których kamera jest nieodłączna od życia, to m.in Jonas Mekas i Chantal Akerman. Ich kina, tak jak świata, nie można w pełni doznać i poznać, a jednak mówi ono o mechanizmach poznawania.

Fabuła i fikcja

Fabuła w kinie artystycznym ma się doskonale, a właściwie coraz lepiej. Wraca bocznym wejściem, po tym jak wygnała ją z kina awangarda. Tym wejściem jest pastisz, parodia. Zjawiskiem typowym dla lat 90. jest kino wizyjne z elementami fabuły i fikcji, science fiction i pulp fiction, jak np. cykl "Cremaster" Matthew Barneya. Artyście nie wystarcza kamera wideo i program do montażu na komputerze. Powstają gigantyczne produkcje, długometrażowe, z aktorami, scenografią i efektami specjalnymi.

Próby eksperymentowania z długim metrażem mamy i wśród artystów polskich. Piotr Uklański nakręcił ostatnio "Summer Love", pastisz westernu. Film pokazany w zeszłym roku na festiwalu w Gdyni został tam odebrany źle, jako nieudany film fabularny. Na tym polega niebezpieczeństwo. Kiedy film idzie zbyt mocno pod prąd regułom, jest wciąż znakomitym filmem eksperymentalnym czy już niedobrą fabułą?

Na jednym z monitorów w CSW zobaczyłam film Grzegorza Królikiewicza "Tańczący jastrząb" z 1977 r., dzieło fabularne zrobione przez zawodowego reżysera. Zdjęcia robił Zbigniew Rybczyński, scenografię artysta i performer Zbigniew Warpechowski. Rozmowa przy stole sfilmowana zostaje przez prześwietlone czerwonym światłem ucho. Niektóre sceny powtarzają się, jakby zacinał się czas. Takie momenty oddają grozę psychicznego zapętlenia bohatera, ale też akcentują samą czynność filmowania.

To urwana gałąź polskiego kina, którą dziś zdają się kontynuować tylko artyści. Na tle współczesnego mu kina moralnego niepokoju "Tańczący jastrząb" mógł się wydawać moralnie perwersyjny, formalistyczny, dziwaczny. Dziś patrzymy na niego bogatsi o doświadczenie kina eksperymentalnego lat 70., 80. i 90.

Teatr Telewizji i kino własne

Bo kino trzech ostatnich dekad fantastycznie poszerzyło swoje granice. Od lat 70. w Polsce filmy i filmiki kręcą konceptualiści i happenerzy, rzeźbiarze i malarze, wszyscy. W gąszczu krótkich form wyróżnić warto te, których istotą jest pewna gra. Chodzi o performance do kamery. Bohaterem jest często sam artysta albo wyreżyserowany przez niego aktor, jak dziewczyna jedząca banana w "Sztuce konsumpcyjnej" Natalii Lach-Lachowicz. W latach 70. Jolanta Marcolla przesyła widzowi całusa, naga Teresa Tyszkiewicz nurza się w stosach ziarna, Zdzisław Sosnowski zjada kartofle widelcem o ułamanych zębach. Performance dokamerowy zahacza też o inne gatunki. Grupa Azorro od końca lat 90. kręci chaplinowskie dokumentalne fabułki. Katarzyna Kozyra tworzy parodystyczną fikcję i musical.

Jest też drugi rodzaj krótkiego filmu, który Józef Robakowski określa jako "kino własne". Przypomina kino amatorskie i naiwne, ale naprawdę jest gatunkiem najwyższej filmowej samoświadomości. Bo jego tematem jest sama czynność filmowania, a bohaterem ten, kto bierze kamerę do ręki. Znakomity przykład to "Podróż Wacława Antczaka do kiosku przy ulicy Głównej" Ryszarda Waśki (1973), tak jak Robakowski współtwórcy Warsztatu Formy Filmowej. Autor umocował kamerę na bagażniku roweru. Efektem jest przekrzywiony horyzont, drgania i monotonia trzęsącego się, z trudem ujmującego rzeczywistość kadru. Technicznie to kompletna klęska, artystycznie - wygrana. To film o samej materii kina. Przypomina się "Człowiek z kamerą" Dżigi Wiertowa.

Znów awangarda? Z tym, że jeśli wideoklip działa głównie na zmysły, "kino własne" uruchamia przede wszystkim intelekt.

Kino wchłania

Nie wątpię, że chodząc po wystawach, każdy mógłby zaproponować własny podział. Ten, kogo pochłonie kino, znajdzie w nim swoją ścieżkę. Jedno jest pewne - ta ścieżka wyprowadzi go poza ciasne pojęcie "kina artystycznego". Bo nie wiadomo, gdzie postawić jego granice.

Czy kiedy Bogdan Dziworski w 1979 r. kręcił "Sceny narciarskie z Franzem Klammerem" ze zdjęciami Zbigniewa Rybczyńskiego, robił dokument, czy "sztukę?". Powstał film niezwykły, wizyjny, który z klasycznym dokumentem ma wspólnego tyle, że jego bohater jest postacią autentyczną - austriackim narciarzem. Klammer na filmie ani razu nie zjeżdża normalnie na nartach, za to podskakuje w pustym teatrze, daje się ubierać w smoking, wpada z przypiętymi nartami do basenu.

Umieszczenie tego filmu na wystawie polskiego współczesnego filmu awangardowego w CSW, podobnie jak wciągnięcie tam "Tańczącego jastrzębia" Królikiewicza, to doskonały zabieg. To, że kino eksperymentalne pasożytuje na dokumencie i fabule, było od dawna oczywiste. Okazuje się, że fabuła i dokument wchłonęły też pewną dozę eksperymentu. A prace dzisiejszych młodych dokumentalistów takich jak Maciej Cuske czy Marcin Koszałka pokazują, że wchłania go dalej.

ŹRÓDŁO: