Jak waciwie kochali romatycy?

2010.03.30 Nasza Polonia

 

Z czerni okadki DYSONANSU wyaniaj si trzy oblicza trzech osobliwych mioci z czasw Wielkiej Emigracji. Ich dyskretny, acz intensywny urok rzucony dawno temu  zadziaa jeszcze raz, uwiedzie czytelnika i porzuci na polskich szlakach tuaczych. Mimo e bd to salony paryskie czy rdziemnomorskie wille, dramat rozegra si rwnie w wyszych sferach cierpienia.

 

W nowej powieci Ewy Stachniak znw zamieszkaj bohaterowie o wyrazistych osobowociach, obdarzonych talentem a nawet i fortun. Tym razem wybr autorki sign po znane nazwiska  historyczne postaci z pocztkw  epoki, ktra nadal trwa. I dzi wielu z nas dowiadcza na wasnej skrze i we wasnej gowie skutki przeduonego przebywania za granic z niepewnoci powrotu. Tej nieustannej hutawki midzy koniecznoci nauki nowych warunkw, a cieszeniem si swobod niedostpn czy ograniczon we wasnym kraju. Rwnie i tej midzy wzorami mioci wszczepionej literatur romantyczn a umiejtnoci zarzdzania swoim yciem.

Wydawnictwo wiat Ksiki

 

W jakiej mierze i dlaczego powielamy trjkt: ona, m i kochanka? Czy jego oryginalne wydanie, mio Delfiny Potockiej i Zygmunta Krasiskiego, ktry polubi Eliz Branick  godne jest naszej uwagi? 

 

Kiedy arystokracja rozpocza rachunek sumienia i po rozbiorach zainwestowaa Pary, moga mu zaoferowa o wiele wicej ni zwykle spodziewano si po uchodcach. Ksi Adam Czartoryski  wykupi jedno z arcydzie paryskiej architektury z czasw Ludwika XIV-go, mocno podupady i sucy wwczas za magazyn ek wojskowych - Hotel Lambert.. Odrestaurowa go angaujc najwybitniejszych architektw, pejzaystw i malarzy. I w paacu tym pikna Delfina Potocka sw gr i piewem magnetyzowaa salonow publiczno, koncertowa Chopin, a sam ksi wysya tajnych posacw na Wschd,  do Turcji i na Bakany. w prawdziwy m stanu byskawicznie wycign wnioski z klski powstania listopadowego. Jeli szansa na wojskowe pokonanie armii carskiej jest raczej niewielka, naley dziaa porednio i osabi j dc do przypieszenia konfliktu rosyjsko-tureckiego.

 

Od pocztku tego roku o Hotelu Lambert znowu byo gono w caym Paryu, zupenie jakby duch wschodni wprowadzony wwczas na jego salony, obudzi si po przeszo ptora wieku i postanowi  tu na stae zamieszka, po kilku nowoczesnych orientalizujcych remontach. Nad tym przewietnym paacykiem, teatrem tylu wanych wydarze z naszej historii zawisa groba zapomnienia. A tymczasem wielu wspczesnych polskich czytelnikw, wykarmionych literatur romantyczn nadal jej potrzebuje, nadal szuka klimatu czasw Wielkiej Emigracji, jakby podwiadomie czujc, e jeszcze nie wszystko zostao powiedziane. Na szczcie podobna potrzeba rwnolegle inspiruje pisarzy.



Wany DYSONANS Ewy Stachniak to zaczarowany wehiku czasu - pierwsze ldowanie: przy wigilijnym stole u matki Delfiny Potockiej w willi pod Wezuwiuszem, do ktrej na wita zjedzie z Parya Delfina, a genera Krasiski przedstawi swego syna, Zygmunta.



Szansa przyjrzenia si z bliska owej synnej romantycznej  mioci okae si tym wiksza, im szybciej zauwaymy, jak obok licznych dialogw, klasycznego rodka literackiego, opowie prowadzona jest w czasie teraniejszym. Uczestniczymy wic nie tylko w rozmowach, suchamy wrcz sprawozdawc ogldajcego scen

Hotel Lambert Foto Magda Dunikowska

 

Zdjcie z aktorami i autork Ew Stachniak (z prawej) z wieczoru z 14 listopada 2009 Foto Elbieta Kania

 

"Otwiera j. Warstwa po warstwie. Gorset, zbyt ciasny, uwierajcy w odek. Haftki s oporne, musi je rozchyla powoli, najpierw t grn, potem t na dole, wreszcie si poddaj.(...) Na pododze le jej czerwone poczochy. Jego halsztuk, tuurek, kamizelka, biaa koszula z ozdobnym gorsem, szelki. Razem, nadzy le pod zmitymi przecieradami. Poeta i ta, ktr ukocha. Dla ktrej wiersze cisn si pod piro. Dla ktrej bdzie szuka sowa wszechwadnego. Jego muza. Jego Beatrycze.

  • Ty dla mnie wyobrani - mwi jej. - A ja dla Ciebie myl. Wyzwoleniem."

Podobny styl wzbogacaj monologi wewntrzne potrzebne do wyraenia odczu.  Zastpuj zwyke opisy rzeczy, pord ktrych yli romantycy, niezbdne dla przywoania materialnej codziennoci. Tej byskotliwej i tej uwierajcej. 

 

"- Czy wszystko w porzdku? - pyta Delfina. - Czy dobrze si czujesz?

Eliza czuje si doskonale. Naprawd  doskonale. Moe tylko herbata bya zbyt mocna. W Niemczech herbata ma kolor somy. Ale to nie tylko herbata. Ani fetor stchlizny wypeniajcy salon. To cay atak zapachw. Pimo z odrobin kwanej woni potu. Kurz i myszy. Suszone winogrona. Zapachy z ciemnych szpar w otomanie, z foteli pokrytych materi. Zapachy, ktre ka jej wstrzyma oddech, a potem wciga powietrze maymi yczkami, jakby to mogo pomc." 

 

Kiedy para romantycznych kochankw rozszerza si w trjkt, utrzymanie mioci jak i maestwa wymaga subtelnej dyplomacji. Wanie ta, uprawiana przez naszych bohaterw sztuka ujawni czytelnikowi bogat  sie regu przestrzeganych na salonach. Ale te i niuanse, ca gam odcieni, jakie pasja wygrywa na partyturze ich historii. Proza Ewy Stachniak wprowadza nas na tamte polskie salony, gdzie usyszymy echo innego trjkta utworzonego przez tych samych bohaterw. Oto z Hotelu Lambert, z apartamentw na rue Trochet przeniknie w potrjny prd, jaki dry nasz tosamo po dzi dzie:  prd wiadomoci obowizku dziaa na rzecz odzyskania pastwa, potrzeba kultywowania wizi rodzinnych i dbao o aktywn obecno na scenie paryskiej. Gdy czym okazao si w istocie zadomowienie si polskiej arystokracji w Paryu? Czy tylko nasz szans na odzyskanie niepodlegoci? Czy rwnie szans dla Francuzw na eksport struktur republiki? Na ekspansj swojej myli politycznej, ale te i na wzbogacanie si kulturowe talentami pochodzcymi z polskiej ziemi? Majtkiem Branickich, Krasiskich, Potockich? W konkurach o rk Elizy Zygmunt stanie obok hrabiego Walewskiego, syna Napoleona i Marii,  hrabiego de Montfort, siostrzeca Napoleona. 

 

" Z Petersburga dochodz wzmianki, e car yczy sobie, aby Eliza i Zofia polubiy rosyjskich ksit i eby ich bracia zaczli myle o karierze w carskiej armii. aska carska na pstrym koniu jedzi, a jego yczliwo bardzo ciy Branickim. Nie mog go drani, zwaywszy na to, e wikszo ich dbr ley na terenie Rosji, ale mog oddzieli fortun rodzinn od polityki Petersbourga. Eliza, ze swoim posagiem 14 milionw rubli, moe niewtpliwie wybiera i przebiera." 

 

Zwizki polsko-francuskie zaczynay ple si gstym ciegiem pasji, pragnie wolnoci, rwnie tej osobistej, walk o przyszo, ju wiadomej pomruku rewolucji...

 

Ewa Stachniak nie omieszka wprowadzi do swej powieci Wincentego Krasiskiego, generaa w armii napoleoskiej, gdy wanie mio ojcowska, w jakiej wychowa syna, miaa wyrany wpyw na pogldy poety i zaway na jego decyzji polubienia Elizy. Oto z ich historii wyoni si jeszcze jeden trjkt: Zygmunt kochajcy ojca, rozumiejcy obowizek posuszestwa, kochanek Delfiny, lubianej, podziwianej i... akceptowanej w tej roli przez starego generaa.  To jedna z cech mioci romantycznej nieczsto brana pod uwag, chyba e przez psychologw. W ten sposb w ukad geometryczny osign sw rwnowag, gdy zrodzi si jednoczenie w wielu, nie wchodzcych z sob w kolizj wymiarach. Warto si zastanowi nad tak pojmowan dojrzaoci romantyczn. Zdolnoci do swoistej koegzystencji w wielu rolach, koniecznych dla stawienia czoa jednoczenie ambicjom, pragnieniom i reguom ycia w spoeczestwie. Hrabia Zygmunt, poeta, potrzebowa dwch kobiet: jednej - o duszy artystki, ale ywej, piknej muzy, stale inspirujcej. I ony dla kontynuacji rodu, zarzdzania codziennoci. Obyczaje artystokracji epoki dopiero co wyszej z libertynizmu, postawa ojca - dopuszczay podobne wspistnienie, znajdujc akurat takie rozwizanie dla krnbrej natury ludzkiej. Model wiktoriaski zawita dopiero w nastpnej epoce. 

 

Tak wilub Zygmunta z Eliz nie przerwa zwyczajw bywania u siebie skoligaconych przecie pa Branickiej i Potockiej. Jednak kochankowie romantyczni yli przecie i poza salonami. Pewnego dnia Delfina zaprowadzi Eliz do dentysty, nazywanego wwczas przez Polakw zbnikiem, przypomina autorka powieci. Przey tak wizyt wymagao rwnej odwagi, jak przystpi do powstania i znale si na polu bitwy. Porwnanie to nie przyszo mi na myl wycznie z powodu widma cierpienia, zawisego w obydwu przypadkach. Jak zobaczymy, nie tylko ono czy oba miejsca. 

 

"Gabinet doktora Keepa zdobi para soniowych kw, rozdziawiona paszcza krokodyla, wysuszone jaszczurki, wie i szkielety wy. W rogu pokoju stoi egipska mumia, tu obok niej maa ozdobna szafka, a w niej ekspozycja sztucznych szczk i zbw. (...) Doktor Keep zapewnia hrabin Krasisk, e nauczy si rozmawia nie oczekujc odpowiedzi. Szczeglnie wysoko cenion przez sabsz pe, cho musi wyzna, e zdumiewa go u kobiet odporno na bl. O wiele wiksza, ni im to si powszechnie przyznaje.

 

- Zapewnie zgadza si z tym askawa Pani - powiada doktor Keep, wybierajc hak spord instrumentw lecych na czystej pciennej serwetce. Dzisiaj moe stwierdzi z ulg, e nie ma koniecznoci ekstrakcji (....), cho ekstrakcja byaby rozwizaniem o wiele szybszym ni czyszczenie ubytku i wypenianie go zotym listkiem, kiedy to kada kolejna warstwa wymaga precyzyjnego i starannego uoenia. (...)

 

Zby z Waterloo, powiada doktor Keep. Pokosie bitwy. Zdrowe i mocne, jak mode ciaa polege w kwiecie wieku. Pani hrabina, winna je, oczywista, wzi pod uwag, jeli takie jest jej yczenie, cho jego zdaniem zby porcelanowe maj o wiele wicej zalet. On osobicie rekomenduje niezniszczalne zby Fonziego. Przed wypalaniem do kadego zba zostaje przyspawana platynowa szpilka, ktr mona go przymocowa do podkadu. Te najnowsze zby s wypalane z rnych glin, celem uniknicia tej nienaturalnej i, madame musi przyzna, nieco upiornej bieli porcelany. Zby niezniszczalne, w odrnieniu od zbw z Waterloo, nigdy nie czerniej."

 

Malowniczo romantykw zyskuje na gbi, kiedy pozwala im si pojawi  przed nami w orszaku szczegw, nieodcznie i natrtnie towarzyszcych ich yciu. Wymagania duszy, natchnienia twrcze rodziy si  przecie w gowach osadzonych na kopotliwym organimie, szukajcym ochrony przed zbem czasu.

 

Z powieci tej mio, poezja, spory o Polsk, ale i umiejtno rozsadzenia ludzi przy stole tak, aby unikn konfliktw, przedziera si  ku nam z odlegoci i przypomina nie tylko klimat salonw przyjmujcych Chopina. Pewien paradoks naszego stosunku do romantyzmu pochodzi bardziej od tradycji jego interpretacji. W programach szkolnych, opracowaniach badaczy spotykamy gwnie poezj i dramat, to one przekazay obraz romantycznej twrczoci. Po inne zapisy wczesnych autorw z rzadka sigaj wspczeni pisarze czy wydawcy. Dlatego praca Ewy Stachniak nad listami swych gwnych bohaterw zachci wreszcie do przyblienia naszej bogatej i wartociowej literatury epistolarnej. Moe wwczas Polaka portret wasny, zachowany na tamtych kartach odkryje nam inne wzory? Autorw cierpicych, ktrych piro jednak potrafio by dowcipne, cite i tworzyo, oprcz wizji, rwnie dobrze proz bystrych obserwacji, porwna oraz analiz cech rnych narodw, porod ktrych przypado im y. Taka wiedza jest nam szczeglnie potrzebna, gdy mimo, cho i dziki wywalczonej niepodlegoci znalelimy si znowu na salonach europejskich, a nawet wiatowych. Wypadaoby utrzyma to miejsce. A Zygmunt Krasiski, z podstawy swego trjkta potrafi jeszcze zainspirowa inne zaknione celnych zda umysy.

 

Zamieszkay ju z Eliz, musi podzieli si swymi wraeniami z koncertw. Pisze wic z Warszawy do Delfiny: 

 

"W salonie Branickich niejaka Kalinowska usiada do fortepianu. Syszaa Ty kiedy ryk krowy tyrolskiej, pisk rozkochanego kota, skomlenie psw zgromadzonych nad cierwem? Ty mnie syszaa, ale przysigam Ci, e lepiej piewam. I czowiek, ktry sysza Malibranow i Ciebie, tam sta i slucha musia, i nie plun! Wci Twj gos kry mi nad uszami, jakby tarcza melodii przeciwko tym noom pisku." 

 

I jeeli autorka zatytuowaa sw powie Dysonans, cytujc w motcie zdanie z listu Delfiny do Frederyka Chopina: "Au total, ywot ten jest tylko ogromnym dysonansem...", ten dysonans widziany z perspektywy pniejszych dokona ludzkoci przesun si nieco w stron harmonii. Swoistego bezpieczestwa ofiarowanego czasem przez histori. Histori piknych opowieci.

 

w Zygmunt, romantyczny polski znawca kobiet w swych wizjach tak jeszcze ujrza nas, kobiety, jakie nadejd po nim. Owiadcza Elizie: 

 

" Czarnooka, cignie Zygmunt, naciskajc klawisze od przypadku do przypadku - to kobieta przyszoci. To kobieta, ktra ju nie potrzebuje ramienia meczyzny, eby i, dokd chce. Tylko, e przestaa by bogini. Silna i namitna, bdzie rodzi i zabija z tak sam si i determinacj. Nie potknie si na swojej drodze, nie sposzy. Bdzie sza, nawoujc, bdzie rozprawiaa o pastwach i ludziach, bdzie wymylaa maszyny parowe. Anio, niestety, zejdzie do rzdu ludzi - dodaje Zygmunt i zamyka z hukiem wieko fortepianu. Mio zostanie zredukowana do podania, wszelka sabo i pokora bd starte z powierzchni ziemi".  

 

Wizja speniajca si na naszych oczach? 

 

Magda Dunikowska , Pary