2009.12.23 Nasza Polonia

 

Liliana Osses Adams

 

O sztuce pisania haiku - ¦wi±teczna biesiada poetycka

 

Znowu zbliæaj± siź wiźta Boæego Narodzenia, tradycyjnie spźdzane z rodzin± i przyjació³mi. Podczas radosnych spotkań zapewne nast±pi± chwile refleksji i zadumy nad przemijaniem czasu i æycia. A moæe w d³ugie zimowe wieczory gospodarz domu zaproponuje zabawź po³±czon± z uk³adaniem japońskiej poezji waka (dos³. japoński wiersz) pod nazw± haiku? W odleg³ych czasach formowania siź haiku, najkrótszej, bo z³oæonej zaledwie z trzech wersów formy poetyckiej, wiersze uk³adano zbiorowo; by³a to ulubiona rozrywka towarzyska w herbaciarniach. Za nieodzowny jej sk³adnik uznawano æart, dowcip i humor.


Haiga.Yosa Buson Kuku³ka nad hortensjami

 

Wynika³o to z korzeni haiku, które tkwi³y miźdzy innymi w satyrycznych wierszach zw. senryū, a takæe w starodawanych æartobliwych pieniach haikai (dos³. æart) sk³adaj±cych siź z kilkunastu do kilku tysiźcy wersów haikai no renga (dos³. æartobliwa pie¶ń wi±zana). Pierwszy wers tejæe pieni hokku (dos³. wers wyjciowy) kszta³towa³ tematykź utworu.

 

Z czasem poezja ta wniknź³a w tradycje kultury japońskiej i odrzuci³a pierwotny humor na rzecz impresji, uczuciowoci i estetycznego wraæenia. Traktowana by³a z wielk± powag± i poszerza³a swój zakres tematyczny - pocz±wszy od kontemplacji natury i przyrody, poprzez uwypuklenie pozornie b³ahych, pozbawionych g³źbszego znaczenia zdarzeń dnia codziennego, skończywszy na rozwaæaniach filozoficznych o æyciu, cz³owieku, jego radociach, smutkach i tragediach. Dobierano s³owa, a raczej malowano obraz s³owami w ten sposób, aby w 17 sylabach i w trzech nierymowanych wersach po 5-7-5 sylab wnikn±ę w istotź danej chwili, opisaę strzźp myli, uchwycię chwilowy nastrój, co ulotnego, a zarazem prawdziwie subtelnego, z końcowa puent± w trzecim wersie, jakby przecinaj±c± temat wyjciowy wiersza. Oto przyk³ady haiku m³odych polskich autorów:

 

Artur Lewandowski

wiejski cmentarzyk

pod grub± warstw± niegu

wieæy grób czeka

 

wody westchnienie

za b³źkitnym ptakiem

kra p³ynie dalej

 

Mariusz Parlicki

po skalnej cianie

cz³owiek idzie do nieba

razem z butami

 

skaliste szczyty

od wieków patrz± na wiat

kamienn± twarz±

 

Moæe uda siź zabawa w dawnych japońskich poetów? Na kartkach papieru gospodarz domu winien podaę temat z pierwszym wersem 5-sylabowym. Zadaniem kaædego z uczestników tej wi±tecznej poetyckiej biesiady jest dopisanie na oddzielnych kartkach papieru nastźpnych dwóch wersów - siedmio- i piźciosylabowego, a opisywany stan uczuciowy musi byę przeæyciem momentu tera¼niejszego, a nie przesz³ego. Sk³adaj±c kartki z zapisanym wierszem naleæy pamiźtaę o zachowaniu obowi±zuj±cego metrum 5-7-5 (choę obecnie dopuszczalne s± niewielkie róænice). Mam nadziejź, æe poszerz± siź krźgi twórców pisz±cych haiku, i byę moæe okaæe siź, æe ta piźkna sztuka uk³adania wiersza tkwi³a w ich podwiadomoci juæ od dawna...

 

Forma poetycka haiku powsta³a w Japonii w okresie Edo (1603-1868) w czasie, gdy w dawnej stolicy Edo (dzisiejszym Tokio) rzeczywist± w³adzź sprawowali szoguni, g³ówni namiestnicy cesarza z rozleg³ego rodu Tokugawa. Do najs³awniejszych poetów specjalizuj±cych siź w klasycznej formie haiku naleæeli twórcy pochodz±cy z uprzywilejowanej klasy samurajów: Matsuo Bashō (1644-1694), Yosa Buson (1716-1783), Kobayashi Issa (1763-1828) oraz Masaoka Shiki (1867-1902), twórca wspó³czesnej formy haiku, który w swojej twórczoci nawi±zywa³ do tradycji Matsuo Bashō choę znany by³ z ostrej krytyki wobec Mistrza.

 

Wspó³czesne pojźcie haiku, hokku i haikai stosowane s± wymiennie, choę istniej± minimalne róænice etymologiczne o krźgu znaczeniowym. Z zestawienia sylab: (hai)kai i hok(ku) powsta³a nazwa haiku - æartobliwy wers. Oprócz podzia³u na trzy wersy z wyra¼nie okrelonym metrum, prawid³owe haiku winno posiadaę dwa waæne elementy:

- kigo (dos³. s³owo na temat pory roku); st±d haiku bywa czźsto okrelane poezj± czterech pór roku, choę znajduj± siź teæ aluzje na temat pory dnia,

- kireji (dos³. s³owo odcinaj±ce) polegaj±ce na podziale wiersza na dwie w pewnym stopniu niezaleæne czź¶ci umieszczone po pierwszym piźciosylabowym albo po siedmiosylabowym wersie.

Równie waænym elementem haiku jest powi±zanie poezji z kaligrafi± i obrazem zw. haiga. Wiersze wzbogacano delikatnymi szkicami, które rysowano na jedwabiu czarnym pźdzelkiem, piórkiem lub zaostrzonym bambusem. Opisy liryczne haiku po³±czone z motywem malarskim s± jakby wcielon± metafor± i zachwycaj± swym stylem, finezj± i plastyczn± urod±.

 

Wiersze haiku w tradycji japońskiej tworzone by³y najczź¶ciej przez samurajów, bieg³ych w wielu formach i stylach sztuki oraz g³źbokich wyznawców buddyzmu zen. Codzienna praktyka bushi (dos³. wojownik, rycerz-samuraj) æyj±cego wed³ug zasad etycznych i moralnych modelowanych na rycerskim etosie, znalaz³a odzwierciedlenie w sztuce, która bez zbźdnego patosu ukazuje wszechobecne piźkno, ale równoczenie prostotź kszta³tów i oszczźdno¶ę linii, s³ów i barw.

 

Warto tu nadmienię, æe wed³ug licznych materia³ów zród³owych, w okresie polskiego baroku z charakterystycznymi wp³ywami Orientu, polscy sarmaci przyrównywani byli do japońskich samurajów - rz±dzili siź podobnymi prawami i przywieca³y im te same idea³y: honor, odwaga, lojalno¶ę, rycersko¶ę, braterstwo. Niestety z biegiem lat, wyidealizowany obraz sarmaty, takæe samuraja nabra³ cech negatywnych, ale szlachetne cnoty i wartoci przez nich kultywowane obowiazuj± nawet w czasach wspó³czesnych.

 

Z antologii Haiku (1992) w t³umaczeniu Czes³awa Mi³osza przytaczam kilka przyk³adów klasycznych utworow japońskich poetów Bashō, Buson, Issa i Shiki.

 

Matsuo Bashō

Odwiedzaj±c groby

Siwow³osi chyl± siź

Nad swoimi laskami

 

Jakæe chcia³bym zobaczyę

Miźdzy kwiatami o wicie

Twarz Boga

 

Yosa Buson

Jaskó³ki -

Pod okapem pa³aców

I ruder

 

Ciźæki wóz

Przejeædæa dudni±c:

Zatrzźs³y siź piwonie

 

Kobayashi Issa

Krzyk dzikich gźsi

Plotki

Rozpuszczane o mnie

 

Zimowa przerwa

Æadnych talentów

Wiźc æadnych grzechów

 

Masaoka Shiki

Za towarzysza podróæy

Wybra³bym pewnie

Motyla

 

Letnie niebo

Czyste po deszczu -

Pochód mrówek

 

W ostatnich latach coraz wiźcej polskich haijinów (poetów haiku) publikuje utwory w czasopismach, miźdzynarodowych antologiach i magazynach internatowych.

 

Wiele szkó³ w Polsce organizuje ferie zimowe z programami edukacyjnymi, które rozbudzaj± twórcz± wyobra¼niź, ucz± zwiźz³ego i logicznego mylenia. Dzieci poznaj± zasady pisania haiku i tworz± je indywidualnie lub grupowo podczas warsztatów artystycznych po³±czonych czźsto ze sztuk± uk³adania origami - misternych papierowych sk³adanek bez rozcinania i klejenia. W gimnazjach odbywaj± siź turnieje i zajźcia przygotowawcze na konkursy haiku organizowane w kraju i za granic±, w których m³odzi uczestnicy zdobywaj± g³ówne nagrody, jak np. Konkurs Haiku Festiwalu Kwiatu Wini w Vancouver, konkursy organizowane w Warszawie, Krakowie i w Sochaczewie pod nazw± "Samurajowie Pióra" oraz w Chojnowie "O Laur Kwitn±cej Wini". Wród róænych grup poetyckich skupiaj±cych autorów haiku do najliczniejszych naleæy Stowarzyszenie Polskich Twórców Haiku w Legnicy. Ta oryginalna sztuka uk³adania wierszy zyska³a wielbicieli i adeptów na ca³ym wiecie, a Polska wydaje siź byę zauwaæalna na wspó³czesnej mapie haiku XXI wieku.

***

Kilka lat temu napisa³am pierwsze haiku w dedykacji Alinie. Harfistka z Edynburga, Alina Bzhezhinska umieci³a moj± wersjź angielsk±: harpist's arrow hands/carry the intervals/over the wonder of nature na swojej p³ycie CD - Harp Recital, 2005.

 

W za³±czeniu znajduj± siź moje próbki poetyckie z cyklu Haiku.

(W najnowszych publikacjach kaæda linijka haiku zaczyna siź z ma³ej litery).

 

Liliana Osses Adams

p³acz niemowlźcia

firanki w zgliszczach domów

³una nad miastem

 

dziewczynka w sukience

przepasanej wst±æeczk±

wiosenne dary

 

zbieranie plonów

snopy tańcz± na wietrze

wród zió³ i kwiatów

 

sadzenie ryæu

pie¶ń o bólu cz³owieka

na liciach i ¼d¼b³ach traw

 

na strunach harfy

delikatna ³za szczź¶cia

wracam do domu