Mara van Pommeran - mierne karty Grachtenfestival

 

2009.09.16 Nasza Polonia

 

Pierwszy raz w yciu wyszam z koncertu. I to w trakcie pierwszej, wykonywanej kompozycji. By to recital pianistki Mary van Pommeran, 22 sierpnia, w czasie Grachtfestival. Dlaczego wyszam? Poniewa ju fragment pierwszego utworu dawa jasny obraz, jakiego rodzaju jakoci artystyczne bdzie prezentowaa wykonawczyni. Naleao jak najszybciej unikn oguszania przez cae 45 minut wystpu, bycia wiadkiem poniewierania utworw wybitnych kompozytorw, fortepianu i akustyki zabytkowych murw dr Sarphatihuis.

 

Program recitalu obejmowa:

- cykl Ten Dreams op. 45 - Lery Auerbach

- dwie etiudy i dwa preludia - Aleksandra Skriabina

- Vingt regards sur l'enfant Jesus, nr 15 Le baiser de l'Enfant Jesus - Oliviera Messiaena.

 

Repertuar do wspczesny pod wzgldem tonalnoci i estetyki. Niektrzy wykonawcy mog ulega iluzji, e tradycyjne reguy wykonawcze przestaj obowizywa w tego typu kompozycjach i e kady jest w stanie je wykona, a zdezorientowany dysonansami suchacz i tak pozostanie pod wraeniem "nowoczesnoci" utworw. To jednak wielka pomyka.

 

Ju po pierwszych nutach Ten Dreams (1999) mona byo zorientowa si, e pianistka nie ma zwyczaju sucha jakoci dwiku i traktuje instrument wycznie perkusyjnie. Efekty brzmieniowe mogy kojarzy si z kreacj podrzdnego DJ'a.

 

Dwiki i motywy nie tworzyy adnych relacji, napi, nastpstw. Byo to gaworzenie monosylabami, a w zasadzie wykrzykiwanie monosylab, bez minimalnej piewnoci fraz, czenia ich w logiczn wypowied. Umiejtnoci artykulacyjne wykonawczyni prezentoway si na aosnym poziomie. Dwik by twardy, brutalnie przybity, a kompozycja Ten Dreams Lery Auerbach przybieraa ksztat grubiaskiego, natrtnego haasu - nawet w momentach piano. Zmiany dynamiczne realizowane byy nienaturalnie, bez znacze i sensw. Brakowao nastrojw, ekspresji lub emocji. W zasadzie jedyny docierajcy przekaz - to byy mechaniczne zmiany rytmu i rwnie mechaniczne zmiany dynamiki: goniej-ciszej.

 

Lera Auerbach, pord twrcw muzyki klasycznej modego pokolenia, jest jedn z najbardziej utalentowanych i interesujcych postaci. To znakomita pianistka tworzca chtnie i czsto utwory na fortepian, lub z udziaem fortepianu. Natchnione kompozycje jej autorstwa, nasycone s intensywnymi ekspresjami, magi poezji, piknem kantylen i wspbrzmie, wraliwoci i wyobrani (tak na marginesie - warto byoby drukowa poprawnie nazwisko jednej z najwikszych wspczesnych kompozytorek w programie recitalu). Kompozytorka zwizana jest silnie z klasyczn estetyk i spucizn kultury. Bez wtpienia dostrzega wag dwiku i jego si komunikacji. Jeden ze swoich wierszy - ktre tworzy obok kompozycji muzycznych - rozpocza od sw: "Moe dwik waniejszy jest od sowa..."

 

Mara van Pommeran tymczasem, nie okazywaa wiadomoci skomponowanych przez Ler Auerbach najbardziej oczywistych kontrastw brzmieniowych lub kantylen. Dwiki fraz i motyww byy jednakowo motoryczne, monotonne i jednakowo niewane. Akordy jednakowo barbarzyskie. Okazao si, ze nawet przyspieszenie i zwolnienie repetowanego dwiku, poczone z crescendo i diminuendo sprawia pianistce kopot techniczny.

 

Mona byo odnie wraenie, e wykonawczyni jest nieobecna, niezaangaowana i nie ma nic specjalnego do powiedzenia publicznoci. Nie mona oczywicie wyrokowa niczego ostatecznie na temat wraliwoci i wyobrani Mary van Pommeran. Prawdopodobnie jej interpretacja jest wynikiem niewiedzy o istocie i moliwociach sztuki pianistycznej. Zapewne gra tak, jak j nauczono. Nawet, jeeli ma wiadomo, i technika pianistyczna to nie jest wycznie ruszanie palcami, to nie wie, jak miaaby si realizowa w praktyce ta "inna" technika.

 

Utwory cyklu grane byy attaca, bez rnicowa, bez rozumienia konstrukcji i znacze, zarwno poszczeglnych czci, jak i caoci kompozycji. Nie sposb byo zorientowa si, ktra z kolejnych czci jest wykonywana. Jedynym wyznacznikiem mg by upyw czasu. Tymczasem utwory otrzymay wyrane sugestie kompozytorki, co do ich odrbnego charakteru:

 

1. Allegro moderato (As in a nightmare)
2. Tempo di valse
3. Andante misterioso
4. Allegro
5. Tempo di marcia
6. Lento
7. Energico
8. Moderato
9. Allegro misterioso
10. Allegro

 

W wykonananiu Mary van Pommeran, kade kolejne, indywidualne brzmienie mogo stanowi pocztek lub koniec czci cyklu. Koniec jednak nie nastpowa. Po kadym akordzie, figurze, lub dwiku przychodzi kolejny - rwnie oderwany od caoci. Aby nie dekoncentrowa publicznoci, staam dobrych kilka minut przy drzwiach, czekajc na odpowiedni moment dla ich otwarcia i opuszczenia sali. Okazao si nim grzmice forte basw. Nie sdz, abym moga naruszy koncentracj pianistki, wykonujcej automatyczne ruchy rkoma i palcami, bez relacji z umysem.

 

Wykonawczyni otrzymaa dyplom Konserwatorium w Groningen w 2004, po czym kontynuowaa studia w Konserwatorium w Utrechcie. Jest zdobywczyni dwch nagrd publicznoci. W 2006 nagrody Link za wykonanie Pianoboek 2 Jacoba Ter Veldhuis oraz Nagrody Publicznoci w czasie Grachtenfestival Conservatorium Concours 2009.

 

Nagrodami publicznoci nie naley jednak si sugerowa. Na jednym z koncertw, w tym sezonie w Vondelpark, siedzcy tu przede mn mczyzna, zadziwi mnie okrzykami na stojco: "Brawo!" - po wyjtkowo miernym wystpie studentki-piewaczki (by moe ze wzgldu na jej urod i sukienk). Po grajcym za, tu po niej, kwintecie dtym, nawet nie klaska, cho byli to jedyni w caym programie muzycy prezentujcy artystyczny poziom. Generalnie jego reakcja pokrywaa si z odbiorem pozostaej czeci publicznoci.

 

Trzeba przyzna, e Mara van Pommeran rwnie dooya stara, aby oczarowa publiczno Grachtenfestival. Jej suknia na ramiczkach, w ostro czerwonym kolorze, miaa gbokie wycicia, odsaniajce spor cz biustu. Nie twierdz, ze strj pianistki wymaga zapicia pod szyj niczym fartuch chirurga w czasie operacji. A jednak, pomimo, e wiat i moda estradowa nie stoj w miejscu, nadal mile widziana jest przy fortepianie elegancja oficjalna - a wic porwnywalna raczej z elegancj przyjcia w ambasadzie, ni balu sylwestrowego. Na wiksz kokieterie mog sobie pozwoli divy operowe, piewajce role amantek, ale pianistka powinna raczej pozosta w cieniu granych kompozycji i wybra mniej dekoncentrujce kreacje. Szczeglnie, e w czasie wystpu moe pojawi si potrzeba swobodnego poruszania ramionami.

 

Nie bya to jedyna zadziwiajca rzecz. Recital nie zacz si zgodnie z programem o godz. 12:30 lecz kwadrans pniej. W czasie tego kwadransu publiczno musiaa sta pod drzwiami, na dusznym, nieklimatyzowanym korytarzu i sucha... prby pianistki. Przyczyn opnienia miay by jakoby wzgldy techniczne, zwizane z instrumentem. Osoba zwizana z organizacj koncertu, wyjania wobec dochodzcych z sali dwikw, i nie chodzi o spniony transport i przygotowanie instrumentu, lecz o prb, ktra jest niezbdna solistce, poniewa koncert bdzie na bardzo starym instrumencie. To niestety, nie pierwszy raz, gdy zdarzyo mi si w Amsterdamie czeka pod drzwiami po czasie rozpoczcie koncertu, z powodu prby solistw.

 

Potrzeba prby bya o tyle niejasna, e pianistka wykonywaa na tym samym instrumencie, dokadnie ten sam repertuar, po raz drugi tego dnia, po okoo 45 minutowej przerwie. Dla kadego profesjonalnego pianisty, nie byaby to pora, ani na "wiczenie", ani "prbowanie instrumentu". Wszystko powinno by ju wiadome i dokonane.

 

Kiedy usyszaam Mar van Pommeran w sali koncertowej, zrozumiaam, e nie ma ona pojcia: Czym jest higiena umysu solisty przed koncertem? W jaki sposb, i po co, robi si prb instrumentu? Czym jest sztuka pianistyczna, umoliwiajca solicie panowanie nad jakoci dwiku instrumentu? - nie mwic o bezwzgldnym przestrzeganiu pory wystpu. Zrozumiaam, e gdyby Mara van Pommeran spdzia jeszcze tydzie przy tym instrumencie, i tak nie byaby w stanie poprawi rezultatw brzmieniowych swojej gry.

 

I to wanie zdecydowao, e umknam jak najszybciej z recitalu i spdziam o wiele przyjemniej czas w ciszy, w parku.

 

Co do samego fortepianu, ktry wystawi wykonawczyni na tak wysok prb umiejtnoci, to z ca pewnoci nie by to historyczny, zabytkowy instrument - na przyklad o klawiszach mniejszych wymiarw. Styl jego obudowy, z jasnego orzechu, mg sugerowa pochodzenie z lat 60-tych ubiegego wieku - moe troch wczeniejsze lub pniejsze. Nie by to wprawdzie nowy i lnicy Steinway, ale nie powinno to by przeszkod dla profesjonalnego pianisty.

 

W Amsterdamie istnieje bardzo dua rnica poziomu wystpujcych muzykw. Obok drogich koncertw lub wysoko prestiowych, na ktre zaprasza si najlepszych wiatowych mistrzw - s koncerty bezpatne, na ktrych wyjtkiem jest usyszenie wykona na profesjonalnym poziomie. "Profesjonalnym" w sensie klasycznej sztuki wykonawczej. Dominuje estetyka pop w interpretacjach repertuaru klasycznego i takie te umiejtnoci wykonawcw.

 

Nie chc powiedzie, ze estetyka pop jest gorsza od klasycznej. Jest po prostu inna. Odwouje si do innego typu wraliwoci suchaczy, wymaga innego typu wraliwoci i umiejtnoci od wykonawcy. I niestety, umiejtnoci te i wraliwo nie przystaj do arcydzie muzyki klasycznej i nie wystarczaj do ich wykonywania.

 

Marzenna Donajski

http://pianolab.wordpress.com