Liliana Osses Adams

 

Szekspir w Ashland i polskie akcenty

 

2005.08.14 Nasza Polonia

 

Tuæ przy pó³nocnej granicy dziel±cej Kaliforniź od stanu Oregon, w rejonie zwanym Pacific Northwest, u podnóæa pasma górskiego Siskiyou i Klamath, niedaleko wulkanicznej góry Shasta i jej "siostrzanej" góry Shastina usypanej z popio³ów wulkanicznych, znajduje siź niewielka miejscowo¶ę o przyjemnym brzmieniu, Ashland.

 

Oko³o roku 1850, poszukiwacze z³ota penetruj±cy tereny pobliskiego Jacksonville, rozg³aszali wieci o piźknych urokach tej okolicy i malowniczych kaskadach wype³niaj±cych tereny górskie. Wkrótce Ashland sta³o siź miejscem docelowym g³ównie wczasowiczów z po³udniowych i po³nocnych Wybrzeæy Pacyfiku, którzy "udaj±c siź do zróde³" zaæywali ciep³ych k±pieli i wód mineralnych. W roku 1893, jak g³osz± kroniki, kilkunastu entuzjastów postanowi³o utworzyę Towarzystwo Kulturalne w Ashland pod nazw± Chautauqua w celu wprowadzenia "kultury i rozrywki" w po³udniowym regione stanu Oregon. Zakupili oni osiem akrów (ponad 3 hektary) ziemi, na której zbudowali wielki gmach pokryty kopu³±. Wkrótce zaczźto organizowaę bezp³atne programy edukacyjne po³±czone z wyk³adami naukowców i humanistów, uzupe³niane wieczorami poetyckimi oraz wystźpami artystów, muzyków i komediantów.



Elizabethan Theater /Fot. Liliana Osses Adams 1992.r.

 

W 1935 roku, miejscowy nauczciel angielskiego, Profesor Agnus L. Bowmer, któremu spodoba³a siź ta wielka, ozdobna kopu³a bed±ca pozosta³oci± po zniszczonych murach Chautauqua, zbudowa³ na otwartym terenie drewnian± "scenź pod kopu³±". Sta³a siź ona zacz±tkiem Festiwalu Szekspirowskiego, wzorowanym na s³awnym londyńskim teatrze The Globe ("Pod kul± ziemsk±"), w którym dzia³a³ i tworzy³ William Szekspir (1564-1616).

 

W dniu 4 lipca 1935 r. na scenie Chautauqua przedstawiono premiery dwóch sztuk teatralnych Szekspira: Wieczor Trzech Kroli i Kupiec Wenecki, które obejrza³o ponad 1.500 widzów.

 

W roku 1958, na fundamentach starego muru Chautauqua, którego fragment jest widoczny do dzisiaj zbudowano teatr pod go³ym niebem, który nazwano Elizabethan Theatre ("Teatr Elæbietański"), sk³adaj±cy siź z 1200 miejsc.

W kompleksie scenicznym Festiwalu w Ashland znajduj± siź ponadto dwa mniejsze teatry: Agnus Bowmer Theatre (600 miejsc), otwarty w roku 1970, oraz Black Swan Theatre (138 miejsc), który ostatnio zamieniony na salź repetycyjn± zastapiony zosta³ nowym, amfiteatralnym The New Theatre (350 miejsc).

Ceny biletów do trzech teatrów wahaj± siź w granicach od $14 do $56.

 

W centrum miasta znajduj± siź niezliczone kwatery prywatne dla festiwalowych goci, a takæe dostźpne w cenie hotele i restauracje serwuj±ce urozmaicone menu.

 

Repertuar Festiwalu w Oregon obejmuje ca³okszta³t twórczoci dramatycznej Szekspira przedstawianej w coraz to bogatszej i uwspo³czenionej konwencji, a takæe sztuki wspó³czesnych autorów amerykańskich oraz sztuki teatralne i adaptacje z klasyki europejskiej. Festiwal, który trwa od po³owy lutego do końca pa¼dziernika i w którym uczestniczy oko³o 200 tys. widzów z wielu stanów Ameryki oferuje corocznie jedenacie premier teatralnych.

 

Dla zainteresowanych podajź, æe w ubieg³ym sezonie 2004 moæna by³o obejrzeę piźę "Szekspirów": Krol Lear, Henryk VI (Czź¶ę I), Henryk VI (Czź¶ę II i III), Komedie omy³ek i Wiele ha³asu o nic.

 

Zaprezentowane zosta³y takæe nastźpuj±ce premiery: Friedrich Dürrenmatta The Visit (adaptacja "Wizyty starszej pani"); Sofoklesa Oedipus Complex ("Kompleks Edypa"); komediź amerykańsk± napisan± przez George S. Kaufman i Edna Ferber The Royal Family ("Królewska rodzina"); klasyczna sztuke afrykańsko-amerykańska autorki Lorraine Hansberry A Raisin in the Sun ("Narodziny w s³ońcu"); sztukź m³odej amerykańskiej dramatopisarki Suzan-Lori Parks Top Dog-Under Dog oraz sztukź angielskiej pisarki Charlotte Jones Humble Boy ("Pokorny ch³opiec"), napisana w klimacie magicznego realizmu sztuk teatralnych Oscara Wilde ze skomplikowan± akcj± dramatów Szekspira.

 

W bieæ±cym sezonie teatralnym 2005 zaprezentowane s± trzy sztuki Szekspira: Ryszard III, Stracone Zachody Mi³oci oraz Wieczór Trzech Kroli. Natomiast ze swiatowej klasyki moæna obejrzeę nastźpuj±ce premiery: George Bernard Shaw The Philanderer ("M±æ przeznaczenia"), wietn± komediź zaliczan± przez samego autora do "sztuki nieprzyjemnej" z wydanego w roku1898 cyklu Sztuki Przyjemne i Nieprzyjemne; s³awn± epikź teatralna Christopher Marlowe The Tragical History of Doctor Faustus ("Tragiczna historia Doktora Faustusa"); klasyczn± sztukź The Bell's Stratagem ("Dzwony Stratagemu") z roku 1780 angielskiej poetki i dramatopisarki Hannah Cowley, piszacej pod pseudonimem Anna Matilda; sztukź wloskiego aktora i dramatopisarza Eduardo De Filippo Napoli Milionaria! ("Neapol Milionerow!") bźd±c± patetycznym opisem æycia w powojennym Neapolu; komedie Room Service John'a Murray i Allen Boretz przeniesiona z Broadway'u; sztukź Ma Rainey's Black Bottom amerykanskiego pisarza Augusta Wilsona (w³a¶ę. Frederick August Kittel), której premiera odby³a siź w 1984 na Broadway'u; napisana na specjalnź zamówienie Festiwalu w Oregon sztukź Gibraltar, meksykańskiego pisarza Octavio Solis, zamieszka³ego w San Francisco oraz sztukź amerykańskiego aktora i dramatopisarza Roberta Schenkkana By the Waters of Babylon ("Nad wodami Babilonu"), której tytu³ jest parafraz± z Psalmu 137,1-2:

 

Nad rzekami Babilonu - tam siedzielimy i p³akali,

kiedy wspominalimy Syjon.

Na wierzbach tamtej krainy

zawiesilimy nasze harfy.

 

W uzupe³nieniu Festiwalu organizowane s± liczne spotkania z aktorami, dramatopisarzami i reæyserami, grupowe zwiedzanie scen i kulisów teatralnych, sesje i programy edukacyjne podczas których omawiane s± bieæ±ce przestawienia oraz tzw. Green Show, na którym reprezentowane s± oryginalne tańce i muzyka instrumentalna epoki Renesansu.

 

W tym roku mija 70. rocznica Festiwalu Szekspirowskiego w Ashland, który zaliczany jest do jednego z najlepszych festiwali w stylu elæbietańskim. W roku 1983 wyróæniony zosta³ s³awnym Antoinette Perry "Tony-Award". Obecnie Festiwal w Ashland znajduje siź pod artystyczn± dyrekcj± Libby Appel i Paul Nicholsona.

 

I juæ na koniec chcia³abym dodaę o polskich akcentach festiwalu. Do nich zaliczyę naleæy przede wszystkim Henryka Woronicza, który spździ³ jedenacie sezonów w Ashland, najpierw jako aktor i reæyser, a nastźpnie w latach 1991- 1995 pe³ni³ funkcjź Naczelnego Dyrektora Artystycznego Festiwalu. Podczas spotkania z Henrykiem Woroniczem (obecnie zajźtego karier± aktora filmowego) dowiedzia³am siź, æe urodzi³ siź on w stanie Massachusetts i mówi trochź po polsku. Jego ojciec jest Polakiem, a matka Irlandka. (Trudno dociec, czy rodzina Henryka Woronicza jest spokrewniona z Janem Paw³em Woroniczem (1757-1829), Arcybiskupem Warszawskim i Prymasem Polski). Charakteryzuj±c swoj± sztukź Henryk Woronicz podkrela³, æe jest on wielkim wyznawc± naturalistycznych zasad aktorstwa wed³ug Metody Stanis³awskiego siźg±jacych do psychologicznych korzeni i sondaæu w³asnych emocji. Pozosta³ on w pamiźci publicznoci w Ashland (a takæe mojej) w roli Filoktetesa ze sztuki Sofoklesa Philoctetes w adaptacji irlandzkiego poety Seamsus Heaney'a (Nagroda Nobla, 1995). Warto odnotowaę takæe wspania³e przedstawienie sztuki francuskiego dramaturga Jean Anouilh'a The Rehearsal ("Próba Generalna") w inscenizacji Henryka Woronicza z wyj±tkowym artyzmem i wdziźkiem zagrana przez John'a Rensenhouse w g³ównej roli Hrabiego "Tygrysa".

 

Drugim mi³ym akcentem by³o spotkanie podczas jednej z sesji teatralnych z Mariuszem Orskim, zamieszka³ym w Warszawie reæyserem i aktorem, który przez kilka lat pracowa³ w teatrze w Indiach, a takæe wsp³pracowa³ w teatrach w Rosji, Szwecji, Holandii i Wielkiej Brytanii. Przyjazd Mariusza Orskiego do Ashland zwi±zany by³ z propozycj± wystawienia sztuki The Fourth Sister ("Czwarta Siostra") Janusza G³owackiego napisanej w 2000r., bźdacej ironiczn± aluzj± do Trzech Siostr Antoniego Czechowa o siostrach Prozorow.

 

Wczesniejsza sztuka G³owackiego Hunting Cockroaches ("Polowanie na karaluchy") napisana w 1986 r. zosta³a wystawiona w Ashland w 1989 r. w Black Swan Theatre. Jest to tragi-komiczna opowie¶ę o parze polskich emigrantów, by³ych artystów, którzy zmuszeni do emigracji po wybuchu stanu wojennego przegaduj± bezsenne noce w jednej z najbiedniejszych dzielnic Manhattanu, Lower East Side.

 

Janusz G³owacki, dramaturg, prozaik, felietonista, autor opowiadań i scenariuszy filmowych urodzi³ siź w 1938 r. w Poznaniu. Zaliczany jest do wybitnych polskich dramaturgów. Od 1983 r. zamieszkuje na emigracji w Nowym Jorku.

W jego tworczoci przewijaj± siź g³ównie warianty na temat dzie³ literackich innych autorów, jak np: Fortinbras gets drunk ("Fortynbras siź upi³"), tragifarsa napisana w 1990 r. opowiadaj±ca o wydarzeniach na dworze Hamleta Szekspira; tragikomedia z 1992 r. Antigone in New York ("Antygona w Nowym Jorku") oparta na motywach Sofoklesa oraz sztuka Cinders ("Kopciuch") o polskim zak³adzie poprawczym dla m³odych dziewcz±t, bźd±ca ponur± wersj± bani braci Grimm, której prapremiera odby³a siź w 1981 r. w Royal Court Theatre w Londynie, a nastźpnie w 1988 r. zosta³a entuzjastycznie przyjźta na scenie Teatru Narodowego Tajwanu w Tajpej.

 

Gdy kilkanacie lat temu odwiedzi³am Ashland po raz pierwszy, aby obejrzeę zaledwie trzy premiery Festiwalu nie przypuszacza³am, æe bździemy powracaę tam co roku, aby uczestniczyę w pe³nym sezonie artystycznym. Podczas tych lat pozosta³y w pamiźci wielkie przedstawienia Szekspira, jak choęby Koriolan i Otello w rewelacyjnej interpretacji aktora Derrick Lee Weeden (wystźpujacego takæe w Berkeley Repertory Theatre w Kalifornii), czy rzadko grywany Tytus Andronikus, m³odzieńcza sztuka Szekspira krytykowana za wyj±tkowe epatowanie okrucieństwem oraz "brakiem dobrego smaku."

 

Na szczególne podkrelenie zas³uguje równieæ nadzwyczajne w atmosferze przedstawienie sztuki Blood Wedding ("Krwawe Wesele") hiszpańskiego pisarza FederikoGarcia Lorka z fenomenalnym Derrick Lee Weeden, jak równieæ przedstawienie Lorca in a Green Dress ("Lorka w Zielonym Dresie") dramaturga kubańskiego Nilo Cruz (Nagroda Pulitzera, 2003) oparte na konwencji Teatru Dada, bźd±cym widowiskiem z pogranicza karnawa³u i postu, smiesznoci i patosu, po³±czeniem prawdy z iluzj± oraz poszukiwaniem zasad komunikacji pomiźdzy aktorem, a widzem. Renomowany, wiatowej s³awy Teatr Dada von Bzdülöw za³oæony zosta³ w roku 1993 w Gdańsku przez Leszka Bzdyl, choreografa i reæysera, urodzonego w 1964 r. we Wroc³awiu.

 

W letnie wieczory ws³uchuj±c siź w rytmikź s³owa rozgrywaj±cego siź dramatu na dwupoziomowej scenie Elizabethan Theatre, spojrzawszy czasami na rozgwiezdæone niebo mozna dojrzeę spó¼nionego w locie nocnego ptaka…

 

Niech ten krótki opis zachźci Państwa do wybrania siź do Ashland na Festiwal Szekspirowski w Oregon, który zapewni niezapomnian± przygodź artystyczn± ze spotkania z geniuszem Barda.

 

( c )Liliana Osses Adams

Kalifornia, sierpien 2005

 

Oregon Shakespeare Festival: http://www.orshakes.org