Koncert Marizy, czyli dlaczego lubimy Fado?


2008.11.09 Nasza Polonia

Zdarzaj si niekiedy w naszym yciu koncerty, po ktrych mylimy, e byy to najpikniejsze wydarzenia artystyczne, w jakich dane nam byo uczestniczy. Wystp Marizy, piewajcej pene emocji pieni fado, w Koninklijk Theater Carr (21 padziernika) naley wanie do takich koncertw.

Trudno waciwie powiedzie na czym polega fenomen muzyki fado i jej popularno obecnie na caym wiecie, nie tylko w Portugalii. Sami Portugalczycy zadaj sobie to pytanie. Szczeglnie, e istot tej sztuki jest w znacznym stopniu poetycki tekst. Okazuje si jednak, e mona nie rozumie jzyka portugalskiego i by jednoczenie zafascynowanym muzyk fado.

Fado nazywane jest czasami portugalskim bluesem. Mona si rwnie doszuka w nim podobiestwa z greckim rebetiko, argentyskim tango i andaluzyjskim flamenco. "They all stand on emotions" - wyjania Mariza - "Fado is an emotional kind of music full of passion, sorrow, jealousy, grief, and often satire."


To muzyka ulic miejskich, nocnych rozrywek i barw. Muzyka ludu, lecz bardzo wysublimowana. Niekiedy poetyckie teksty fado mog posiada bardzo gbokie, ukryte treci, jak na przykad w pieni Jos Afonso Menino do bairro negro - powstaej w Mozambiku, jeszcze w okresie kolonializmu i dyktatury. Kade niemal sowo wiersza posiada podwjne znaczenia i nawet znajomo jzyka portugalskiego moe okaza si niewystarczajca dla penego zrozumienia przesania utworu.

Klasyczne pieni fado piewane s przez wokalist z dwiema gitarami. Wykonania Marizy bazuj jednak na og na akompaniamencie trzech gitar: akustycznej, basowej i portugalskiej. W Teatrze Carre towarzyszyli jej take perkusista oraz pianista, grajcy dodatkowo na trbce (znakomitego Luisa Guerreiro na gitarze portugalskiej zastpi nowy muzyk, ktrego Mariza przedstawia jako najwybitniejszy talent wrd modych, portugalskich gitarzystw). Nie wszystkie pieni miay t sam aranacj i nadal cz z nich wykonana bya wycznie z towarzyszeniem gitar.

Artystka przygotowaa obszerny repertuar. Zaprezentowaa ponad 20 rnych pieni. Wrd nich znalazy si najbardziej popularne jej przeboje, takie jak: Chuva, Meu Fado Meu, Barco Negro, Cavaleiro Monge, Rosa Branca (wykonana a dwa razy, bo rwnie na bis), Primavera oraz Oh gente da minha terra. Nie zabrako utworw tanecznych, czysto instrumentalnej guitarriady, ale przede wszystkim bya to prezentacja lirycznej, portugalskiej poezji piewanej.

Muzyka fado zapada w dusz od pierwszego usyszenia. Prba jednak zanucenia ulubionej pieni - a ju zwaszcza w caoci - moe sprawia pewien kopot (cho by moe, udaje si to Portugalczykom), poniewa ich melodie s niepokorne, oparte na zwodniczych modulacjach, a do tego, interpretowane do improwizacyjnie przez artystk. Zmieniaj si dwiki w powtrkach, zmienia si dugo melodii, dodatkowo te, melodie pene s charakterystycznych dla stylu, melizmatycznych ozdobnikw, co sprawia, e kade wykonanie nabiera cech niepowtarzalnych.

Inny szczeg charakteryzujcy interpretacje fado, to nieco improwizacyjne deklamowanie tekstu na dwikach melodii - do szczeglna sztuka, ktr Mariza opanowaa do perfekcji. Rozpoczyna ona i prowadzi frazy, w nieuchwytny sposb rozmijajc si z wartociami rytmicznymi - podporzdkowujc muzyk wyrazowi tekstu, przy czym melodia nie traci nic na precyzji wydobywanych dwikw.

Pieni fado, to portugalskie rytmy, przepikne wspbrzmienia harmoniczne i ekspresyjne linie melodyczne. Czsto maj one oryginaln budow i s maymi arcydzieami formy. Nie lubi sztywnych regu, prostych powtrek i symetrii. Przede wszystkim, unikaj konstrukcji: zwrotka - refren - zwrotka - refren. Tworz swoje wasne reguy, sprawiajce, e muzyka ta ma tyle uroku.

Pierwszy przykad, wykonywana przez Mariz kompozycja Chuva, do sw i muzyki Jorge Fernando - jest wprawdzie 2-czciowa, jednak pierwsza jej cz - spokojna i do wolna - prezentuje wycznie strofy zwrotki. Refren pojawia si za to, a dwa razy, w drugiej czci - oywionej i niemal tanecznej.

Jeeli jaki fragment muzyczny, tak jak refren, powtarza si w pieni - przybiera on rne warianty i nigdy nie jest wykonany jednakowo. Jest to do istotne, poniewa czsto zdarza si, i refren wystpuje a dwa razy z rzdu pod koniec pieni (czasami nawet wicej razy - jak na przykad, dla podkrelenia tanecznego charakteru pieni Rasa Branca).

Oddzielony jest on jednak cznikiem gitarowym, ktry moe by nawet tej samej dugoci co refren, albo te, refren czciowo grany jest wycznie przez gitary. Za kadym razem moe to by inny odcinek - co decyzuje o doskonaej wrcz budowie pieni (sposb taki zosta uyty w Meu Fado).

Zmienia si dugo linii melodycznej, a do tego sama melodia wykonywana jest inaczej - na przykad z improwizacyjn wokaliz - tak jak w utworze Chuva. Rwnie zwrotki podlegaja zmianom. W Meu Fado, w drugiej zwrotce gitara nawizuje przepikny dialog w chwilach milczenia Marizy.


Pieni czsto rozpoczyna gitarowy wstp, ktry bywa w peni oryginalny - nie dubluje, ani fragmentu zwrotki, ani refrenu - w pieniach Chuva i Meu Fado, nawizuje on jedynie charakterem do refrenu.

Bardzo ciekawe s te zakoczenia pieni - malutkie cody. Moe to by cytat pierwszych kilku dwikw zwrotki - tyle, e w zwolnionym tempie (tak, jak w Chuva) - tworzcy ptl utworu, albo te powtrzenie kilkukrotne ostatnich sw pieni (ostatnie dwa takty w Rosa Branca dodajce temperamentu tej tanecznej pieni). Kada praktycznie pie jest inna i obfitujca w kompozytorskie pomysy.

Kto nie sysza nigdy muzyki fado powinien posucha Meu Fado Meu - jednej z najbardziej popularnych pieni Marizy. Penej ciepa, melancholii i nostalgii. W magiczny wrcz sposb przykuwajcej uwag suchacza do urzekajcych fraz melodycznych, penego gosu wokalistki i akompaniamentu gitar. Wykonywana jest bardzo pynnie, w wolnym tempie. Budowa tej pieni wydaje si by do regularna, lecz posiada ona rwnie swoje unikalne elementy.

Zwrotki kocz si wczeniej, ni wymagaby tego klasyczny wariant - maj 7 taktw zamiast 8. (takt jest najmniejszym odcinkiem tekstu muzycznego i reguluje miar w utworze). Takie skracanie lub wyduanie muzycznych fraz w utworze jest wyrnikiem fado i sprawia, e muzyka ta jest ywa, wraliwa, pena niespodzianek, namitnoci i niekiedy niepokoju.

Mylc o Meu Fado, warto wspomnie o frazach muzycznych, typowych dla portugalskiego bluesa. Frazy w muzyce mona porwna do zda w mowie ludzkiej. Stanowi one zamknit myl muzyczn i okrelon cao wyrazow.

W muzyce klasycznej, rozwijay si na og na odcinku 2. taktw (mog jednak wiza si w dusze, na przykad 4-taktowe, myli muzyczne). Ich regularno i powtarzalno, w maej formie jak jest pie, decyduje o wikszym zrwnowaeniu muzyki (nawet jeli jest ona bardzo dynamiczna). Nieregularna dugo zda muzycznych i ich zmienno - ktr czsto dyktuje poetycki tekst - sprawia, e muzyka dodatkowo wspiera ekspresj sw - i tak jak w fado, niekiedy kipi od emocji.

W Meu Fado dominuj frazy 2-taktowe (wyjtek oczywicie stanowi nieparzysty, 7. takt zwrotki), co przyczynia si do wyjtkowego spokoju i prostoty tego utworu. Jednake kada z nich, zamiast zaczyna si od pocztku taktu (od pierwszego uderzenia), zaczyna si prawie w jego poowie (po trzecim uderzeniu w takcie skadajcym si z 4. uderze) i koczy rwnie prawie w poowie. Podnosi to bardzo ekspresj sw i muzyki.

 

To tak, jakby zdanie, lub kilka zda, zaczyna od mniej istotnych sw, ktre maj zwiksza napicie i prowadzi do kulminacji - do tej najwaniejszej myli, na ktrej chce si pooy nacisk - po ktrej, znowu wycofuje si intonajc gosu. Po kadej frazie w Meu Fado zapada pena milczenia pauza, po niej za pojawia si nastpna fraza. Sprawia to, e muzyka ta dosownie wzdycha.

To charakterystyczne rozpoczynanie frazy, nie od pierwszego uderzenia, nazywa si przedtaktem (poniewa odcinek ten jest krtszy, ni dugo caego taktu i pojawia si jeszcze przed pierwszym taktem w utworze). Zasad jest, e ten sam przedtakt obowizuje w caej formie. Jednake nie w fado.

 

Refren w Meu Fado jest kilkukrotnym powtrzeniem dwch sw: "Meu fado" (fado - oznacza "los", "przeznaczenie"). Przedtakt tworzy tylko jedno sowo: "Meu". Sowo: "fado" pojawia si ju z akcentem, czyli na pierwszym uderzeniu w nastpnym takcie. Przedtakt w refrenie zmienia sie wic w pojedynczy dwik: "Meu", lub dwa dwiki: "O, meu", lub te subteln, kilkudwikow wokaliz Marizy na sowach: "O, meu" - lecz zawsze pojawia si dopiero po czwartym uderzeniu w takcie (nie tak, jak w zwrotce, po trzecim). Jest to najprostsza fraza fado, jak syszaam, i zapada w ucho oraz serce od pierwszego usyszenia.

 

Kolejna znana pie, z zaprezentowanego repertuaru Marizy, to Cavaleiro Monge - powstaa do sw Fernando Pessoa, ulubionego poety wokalistki. Jest to jeden z wielu utworw bdcych prawdziwym majstersztykiem maej formy i pokazem charakterystycznych dla stylu fado kaprysw linii melodycznej.

W refrenach dominuj bardzo nietypowe, nieparzyste odcinki 3-taktowe (nie za 2- lub 4-taktowe). Drugim odstpstwem jest to, e schemat ten nie powtarza si w caym utworze. Zwrotki pieni bowiem zbudowane s z odcinkw 4-taktowych.

Co ciekawe, fragmenty tego samego tekstu (o ile pozwala na to zorientowa si jzyk portugalski) pojawiaj si, zarwno w refrenie, jak i zwrotkach, a wic zarwno w organizacji 3- jak i 4-dzielnej - co wydaje si decydowa o zmianie intonacji powtarzanych sw.

Cztery odcinki wstpu, zamiast utworzy regularne, proporcjonalne frazy (6 + 6 taktw) tworz nietypow ich konstrukcj (3 + 6 + 3 takty). Dzieje si tak dlatego, i dominujca myl, rozwija si od drugiego odcinka, zamiast zacz si, po Boemu, od pierwszego.

Pierwsze, jakby niedokoczone zdanie wstpu gitarowego (pierwszy odcinek: 3) jawi si niczym myl, w ktrej brakuje jeszcze sw, bd argumentw, jakie zamierza si wypowiedzie; jako ich poszukiwanie.

Budowa taka, zadecyduje o tym, i w pniejszych refrenach frazy pene bd nasycenia emocjonalnego i arliwoci. Nierwnomierne zdania muzyczne zabrzmi z duym zaangaowaniem.

W tym utworze fraza rwnie przesunita jest wzgldem akcentw i zaczyna si przedtaktem zamiast na pocztku taktu. Pierwsze dwiki pojawiaj si na sabej czci taktu, nie za na akcentowanej: dokadnie mwic, od trzeciej, czwartej, pitej, szstej nuty zamiast od pierwszej (kady takt w tym utworze odmierzany jest przez 6 nut tej samej wartoci).

Podobnie jak w Meu Fado przedtakt ten jest wyjtkowo dugi. Tak gbokie przesunicie frazy wzgldem regularnej akcentacji, podnosi liryzm i dramaturgi narracji - zwaszcza w partii wokalnej.

Przepikne modulacje harmoniczne - podobnie jak w pniejszym refrenie - wprowadzaj atmosfer wewntrznych przey i rozterek. Wspbrzmienia zmieniaj si czsto, niemal na kadym pocztku taktu.

O nieregularnej budowie fraz (3 + 6 + 3), ich klimacie i intonacji, decyduj modulacje, a zwaszcza dominujce zmiany harmoniczne - pojawiajce si w nietypowych miejscach, wbrew reguom rwnowagi. Pierwsza - niczym nastrj wtpliwoci w wewntrznym (?) dialogu. Druga - nabiera wyrazu pytania postawionego przed wejciem zwrotki - dodatkowo podkrelonego nieznacznie zwolnionym tempem.

Refren, cho przypomina melodi wstpu, jednake rozwija si na duszym odcinku: 3 + 6 + (3 + 2). Nawias: (3 + 2) oznacza, i ostatnia myl muzyczna ma 5 taktw zamiast regularnych 6. To jednak nie wszystko. W ostatnim refrenie, napicie i dramaturgia wzrasta o kolejne 3 dwutakty: 3 + 6 + (3 + 2) + 2 + 2 + 2. Krtkie, kocowe zdania, o wzmacnianej harmonicznie intonacji, nabieraj niezwykej namitnoci i intensywnoci. Powtarzaj si niemal w ekstazie.

Narastajca kulminacja - wspierana dodatkowo przez zagszczajce si uderzenia w gitarowym akompaniamencie - doprowadza do nieukrywanego wyczerpania emocjonalnego i zakoczenia frazy wyciszonym, penym wyrazu, gosem.

Malutka gitarowa coda zamykajca utwr: przywoanie ostatni raz pierwszych dwikw wstpu-refrenu, tworzy niepeny jeden takt, w ktrym brakuje na dodatek ostatniego dwiku frazy - co stwarza wraenie niedopowiedzenia i zawieszenia gosu, bez harmonicznego rozwizania.

Kompozycja, pomimo, e pena jest arliwoci - nie narusza granic dobrego smaku - ani w warstwie kompozycyjnej ani wykonawczej. W fado bowiem, emocje pokazywane s z elegancj.

Z naszego rodzimego podwrka, przykadem zmianej dugoci fraz muzycznych moe by pie Karuzela z Madonnami, z genialn muzyk Zygmunta Koniecznego do wiersza Mirona Biaoszewskiego. Przypomnijmy sobie, na przykad, rozpdzone sowa: "biae konie - bryka - czarne konie - bryka - rude konie - bryka - Magnifikat!". Te krtkie zwroty, narastajce w niekoczcej si niemal frazie do kulminacji, tworz ten sam efekt co ostatnie, ekstatyczne sowa rozszerzonego refrenu Cavaleiro Monge.

Ewa Demarczyk, niepowtarzalna wykonawczyni Karuzeli z Madonnami, skracaa dodatkowo czas pomidzy zwrotkami, nadajc muzyce jeszcze wikszego pdu. Przyspieszajc ostatnie wejcie zwrotki - dosownie poganiaa bohaterki wiersza "Wsiadajcie, madonny madonny, do bryk szeciokonnych ...ciokonnych!" Utwr Zygmunta Koniecznego powsta w klasycznym zaoeniu symetrycznej pieni, jest jednak cakowicie unikatowy. Ma on jeszcze jedn cech czc go z przedstawionymi konstrukcjami pieni fado - ma cod: powtarzane, uciekajace w dal, kocowe sowa "Drgny madonny i orszak stukonny ruszy z kopyta... ruszy z kopyta... ruszy z kopyta... ruszy z kopyta..."

Opisujc, cakowicie przypadkowo wybrane, dwie portugalskie pieni - w sposb by moe troch skomplikowany - chciaam ukaza, i styl fado lubi wymyka si reguom proporcji, zrwnowaenia, statycznej przewidywalnoci i obiektywizmu. Logice, konsekwencji, opanowaniu i neutralnoci - przeciwstawia spontaniczno, otwarto i ekspresj. Przede wszystkim jednak, fado unika nudy i powiele. Pieni pene s inwencji oraz bogactwa harmonicznego, melodycznego i rytmicznego.

Tego wieczoru nie mogo zabrakn efektownej pieni Barco Negro - ukazujcej olbrzymie moliwoci wokalne Marizy. Utwr ten, pochodzcy z repertuaru Amalii Rodrigues, innej wielkiej wykonawczyni fado, w wykonaniu Marizy otrzyma nieco przebudowan form i rozszerzon aranacj.

Pie Barco Negro realizowana jest czsto przez Mariz z du obsad instrumentw perkusyjnych (jak na przykad w czasie koncertw w Londynie w 2003 r. oraz w Lizbonie w 2005 r., zarejestrowanych i wydanych na DVD). W Teatrze Carre, pie ta zostaa wprawdzie wykonana tylko z jednym perkusist, ale nie stracia nic z charakteru.

Wyrnia si ona przejmujcym, penym ywiou i dramatyzmu woaniem, pojawiajcym si po dugim, perkusyjnym wstpie i piewanym przez Mariz pewnym, czystym i gbokim gosem. Duy fragment tej kompozycji wokalistka wykonuje prawie a capella (bez akompaniamentu), wycznie na tle pulsu perkusji.


Pie ta ma rwnie bardzo swobodn i oryginalna budow, ale wspomn jedynie, e dugie partie wykonywane przez wokalistk przedzielone s ledwie 2-taktowymi cznikami gitarowymi, ktre wyranie nie chc przerywa gorcej, penej namitnoci narracji. Dla kontrastu, ostatnie zdanie dopowiadane jest przez Mariz po obszernym fragmencie granym wycznie przez perkusj.

Innym utworem, pokazujcym due moliwoci wokalne Marizy, jej wraliwo oraz muzykalno bya Primavera. W pieni tej, artystka wykonuje pene ekspresji, melizmatyczne wokalizy - zawiesza gos, ksztatuje po wirtuozowsku dynamik improwizacji. Potrafi zmienia cakowicie wyraz wypowiedzi na bardzo maych odcinkach muzycznych, niejako z miejsca. Swobodnie i po wirtuozowsku operuje gosem, przechodzc od wyszych rejestrw do niskich, modulujc go od silnych nate do cakowitego piano. Czasami pozwala po prostu pyn swojemu gosowi z du naturalnoci.

W czasie koncertu, Mariza do szybko nawizaa kontakt z publicznoci i pomidzy utworami czsto artowaa. Przedstawiajac, na przykad, towarzyszcych sobie muzykw wykonaa dowcipny, improwizacyjny dialog z perkusj w stylu scat, to znaczy naladujc gosem dwiki perkusyjne. Zapowiadajc jeden ze swoich bisw (a wykonaa a cztery utwory na bis) - pie Smile napisan przez Charlie Chaplina - wyjania, e gdyby miaa tumaczy pieni fado, miayby one wanie taki wyraz, jaki ma Smile.

Obecnych na sali Portugalczykw z pewnoci ucieszya pie Oh gente da minha terra do wiersza Fernando Pessoa, wykonana rwnie na bis. Harold Bloom, krytyk literacki, w ksice The Western Canon, zaliczy Fernando Pessoa do najbardziej reprezentatywnych poetw dwudziestego wieku, obok Pablo Nerudy. Prba dosownego tumaczenia tytuu pieni na jzyk polski brzmi niezbyt zrcznie: O, ludzie mojego kraju.

Jest to utwr, przy ktrym Portugalczykom prawdopodobnie przechodz ciarki po plecach, podobnie jak Polakom, w czasie wykonywania protest-songu Mury Jacka Kaczmarskiego lub eby Polska bya Polsk Jana Pietrzaka - hymnw rodzcej si Solidarnoci. O ile polskie pieni nios idee wolnoci, portugalska pie wyraa smutek i tskot jak przynosi los. Wzbudza ona jednak w Portugalczykach uczucia patriotyczne i dum z wasnej kultury narodowej.

Wieczr w Teatrze Carre obfitowa w atrakcje: artystka zaprezentowaa kompozycj zapowiadajc nowy projekt - czenia stylu fado z folklorem z rnych stron wiata; wykonaa autobiograficzny utwr dedykowany ojcu; tradycyjn, ludow pie na trzy gosy z dwiema gitarami (bez mikrofonw) i wiele innych pieni. Nie sposb wszystkich opisa. Z ca pewnoci byo to jedno z rzadkich wit muzycznych i prawdziwa przyjemno sucha na ywo tak znakomitej muzyki w najlepszym, profesjonalnym wykonaniu.

Dzisiaj nikogo ju nie dziwi, e pyty Marizy Reis Nunes rozchodz si w milionach egzemplarzy na caym wiecie. Artystka uznawana jest obecnie za krlow sztuki fado i najwikszego jej ambasadora. Jej sukcesy i talent podniosy portugalskie, ludowe pieni do rangi wielkiej sztuki estradowej. Do mody na sztuk fado i rozsawienia artystki przyczyni si rwnie po czci kultowy film Lisbon Story w reyserii Wima Wendersa a take nagranie przez Mariz wraz ze Stingiem hymnu Igrzysk Olimpijskich w Atlancie - A Thousend Years.

 

Artystka wystpowaa do tej pory piciokrotnie w Polsce. Jej ostatni koncert w Warszawie, we wrzeniu 2008 r., by wyjtkowo uroczysty - wrd publicznoci obecni byli prezydent Portugalii Anibal Cavaco Silva, ktry obj patronat nad imprez, oraz prezydent Polski Lech Kaczyski.

Marzenna Donajski