Rembrandt jako filmowiec

Tadeusz Sobolewski, Wenecja 2007.09.06 18:07 Gazeta Wyborcza

"Straż nocna" Petera Greenawaya kręcona we wrocławskiej wytwórni - jednym z najlepszych filmów weneckiego konkursu. Sugestywny portret XVII-wiecznego artysty, który ma w sobie coś ze współczesnego reżysera

"Straż nocna" nie jest filmem historycznym. To film współczesny. - Nie ma w ogóle czegoś takiego jak historia - mówi Peter Greenaway. - Są tylko historycy, którzy grają w różne gry, przefasonowują historię, manipulują nią, uprawiają propagandę, czyli, mówiąc językiem dzisiejszym, PR.

W jakim stopniu sprawdza się podejrzenie Greenawaya, że jeden z najsłynniejszych obrazów Rembrandta "Straż nocna" - przedstawiający wymarsz amsterdamskich strzelców z miejskiej straży - jest ukrytym oskarżeniem skorumpowanych strażników, które sprowadziło na malarza ich zemstę, próbę oślepienia i finansową ruinę? Ta teoria, która wydaje się fantastyczna, pozwoliła Greenawayowi nadać pozór sensacyjnej fabuły serii żywych obrazów, jaką jest jego film. Tak czy inaczej, "Straż nocna" pozostaje jednym z niewielu filmów weneckiego konkursu, dla których warto było uczestniczyć w tym festiwalu.

Oglądałem kiedyś wystawę Greenawaya w weneckim pałacu. Przechodziło się z sali do sali. Na stołach były porozkładane niekończące się kolekcje przedmiotów najróżniejszego rodzaju: naczyń, widelców, muszel, minerałów. Gdy wychodziło się potem na ulice Wenecji, miało się nieodparte wrażenie, że jest ona dalszym ciągiem wystawy. Dla Greenawaya świat jest magazynem sztuki, zbiorem rekwizytów ułożonym według ukrytego porządku.

Tak samo jest w "Straży nocnej". Dom Rembrandta wygląda jak rekwizytornia. Sala, w której stoją sztalugi, jest jak hala wytwórni filmowej, zanim padnie hasło: "Kamera!". Rejwach. Mnóstwo kręcących się bezładnie ludzi. W głębi - dekoracja do Ukrzyżowania. Na pierwszym planie - łożnica z kotarami, w której leży Saskia obserwująca plan. Prywatne, łóżkowe życie Rembrandta nie jest oddzielone od jego pracy.

Ani razu nie widzimy Rembrandta w trakcie malowania. "Straż nocna" nie jest jednym z wielu biograficznych filmów o wielkich malarzach ukazujących mękę twórczą. Oglądamy nieustanne przygotowania, przymiarki. Rembrandt (sugestywny komediowy aktor brytyjski Martin Freeman) patrzy na świat jak reżyser. Wydaje się, że za chwilę złoży dłonie w charakterystycznym geście, patrząc, jak to będzie wyglądać w kadrze. Przymierza swemu rozmówcy hełm, zarzuca na modelkę brokat albo futro. Kiedy jest w łóżku z Geertje, widzi ją nagle jako Danae uwodzoną przez Zeusa. Szybko robi szkic. Dziś wziąłby do ręki cyfrową kamerę. Greenaway chce tym filmem powiedzieć: ja robię to samo! Nie potrzebna mi jest do tego sztuka malowania. Oświetlam plan i włączam kamerę.

W tle toczy się życie. Nie ma spokoju. Toczy się polityczna intryga. I pełno korupcji. Ciągle słychać płacz niemowlęcia zagłuszający dialogi. Saskia choruje, umiera. Rembrandt rozpacza, ale jej miejsce w łóżku zajmą inne kobiety. "Życie jest ciężkie, nieudane, nieznośne - mówi jedna z postaci. - Nie ma sprawiedliwości. I nigdy nie będzie". Równocześnie cały ten chaos jest piękny. Układa się w obrazy, które chciałoby się zatrzymać. - Ja to mogę zrobić jednym ruchem - mówi dumnie Greenaway. Trudno o większą pochwałę filmowania.

Źródło: Gazeta Wyborcza