Aldo Ciccolini - wicej ni perfekcja

 

2009.07.02 Nasza Polonia

 

Aldo Ciccolini jest mistrzem sztuki fortepianowej, od ktrego modsi pianici mog si wiele, wiele nauczy. Jest artyst o wysokiej kulturze muzycznej i wirtuozem klawiatury, nie ograniczajcym si do standardowych wyobrae o moliwociach brzmieniowych dzisiejszego fortepianu.

 

Imponuje i nieodmiennie zachwyca wyrafinowane operowanie przez pianist rnorodnymi, unikalnymi sposobami dotykania klawiatury. Wyobrania i wizja brzmie instrumentu, ktrych bogactwo przewysza potocznie rozumian perfekcj artykulacji. Kreatywno A. Ciccoliniego w tym obszarze, olniewa zarwno w utworach Clementiego czy Mozarta, jak i repertuarze impresjonistycznym.

Kolejn, powizan i charakterystyczn umiejtnoci pianisty jest wirtuozeria pedalizacji. Niezwykle subtelnej i niedostrzegalnej - nawet, gdy stosowanej do szczodrze. Klarowno artykuowania dwikw nie ulega adnym zamgleniom, dziki czstym, krtkim i wraliwym dotkniciom pedau.

Aldo Ciccolini
Zdjcie z Wikipedii, z 2005 r.

Nastpnym znakiem rozpoznawczym A. Ciccoliniego jest wspaniae wydobywanie bogactwa zmian zachodzcych w fakturze utworw. Muzyka jest ywa i wielobarwna, ale przede wszystkim - mwica bezustannie do suchacza, niosca swj adunek znacze, zawartych w kadym dwiku, w relacjach midzy motywami czy sekwencjami. Narracje ukadaj si przy tym w logiczne, przejrzyste elementy i caoci.

 

Aldo Ciccolini posiada rwnie szczegln zdolno subtelnej i wraliwej piewnoci, rnic si troch od sowiaskich tradycji wykonawczych. Czsto nie podkrela napi w przebiegu melodii poprzez jej modulowanie dynamiczne, a mimo to melodie nie trac naturalnoci lub dynamizmu i intensywnoci - z prostot i pynnoci podaj do przodu.

 

W dniu 7 czerwca, w serii koncertw Mistrzowie Fortepianu, A. Ciccolini wykona w Het Concertgebouw w Amsterdamie nastpujcy program:

M. Clementi - Sonata g-moll, op. 34 nr 2

W. A. Mozart - Sonata B-dur, KV 333

M. Ravel - Valses nobles et sentimentales

M. de Falla - Cuatro piezas espanolas

M. de Falla - Fantasia baetica

 

Pianista wykona take dwie kompozycje w ramach bisw:

F. Chopin - Nokturn H-dur, op. 62, nr 1

C. Debussy - Minstrels

 

 

1. Muzio Clementi - Sonata g-moll, op. 34 nr 2

 

Muzio Clementi - znakomity kompozytor, pianista, nauczyciel, wydawca muzyczny a nawet wspwaciciel fabryki fortepianw; ceniony wielce przez Mozarta i Beethovena, przypominany przez niektrych pianistw, jak na przykad V. Horovitza - nadal postrzegany jest gwnie jako twrca repertuaru dydaktycznego. Tymczasem jego kompozycje z pewoci zasuguj na uwag wykonawcw i suchaczy.

 

Aldo Ciccolini urzeczywistni w peni gbie zawarte w Sonacie g-moll, mistrzostwo i dojrzao stylu kompozytorskiego Clementiego - poczwszy od powagi i skupienia pierwszych ju dwikw krtkiego, polifonizujcego Largo. Diminuendo koczce t introdukcj zabrzmiao, jak bezporednie myli kierowane wprost do duszy suchaczy. Istotne i przykuwajce uwag. Jednake wypowiedzi pianisty byy powcigliwe i eleganckie, zmiany dynamiczne opanowane, bez namitnoci; dwik za przepikny, z caym bogactwem jego zmian.

 

Aldo Ciccolini wyranie wyodrbnia w konstrukcji czci obecno lirycznego tematu. Jego pojawienie si wywoao wraenie nawet jakby powstrzymania tempa. Doskonale zosta wykorzystany w przetworzeniu dramaturgiczny moment ciszy - wytrzymanej, doskonale przygotowanej kontrastem dynamicznym - tu po dwch wznoszcych si gamkach grnego gosu. W dalszej czci, temat o podkrelonej znw liryce i spokoju zdawa si rysowa niezmierzon przestrze rozcigajc si po daleki horyzont.

 

Clementi znany by z bogatego wprowadzania pedau, co Aldo Ciccolini wykorzysta, lecz w sposb niemal nieuchwytny. Dwik by mikki, majcy swoje krge brzmienie, ale bez naruszania czystoci artykulacyji i jej proporcji.

 

W drugiej czci, Poco Adagio, pianista dosownie rzebi dwiki. Ze szlachetnoci dotykajc klawiatur oraz peda, ukazywa intrygujce warstwy i elementy opowieci muzycznej - brzmienie arpeggiw, oktaw, zmiany fakturalne, przejcie przez dolny gos dominujcej roli - wiodc j a do momentu rozlunienia i pewnej ulgi, po do napitym nastroju.

 

W trzeciej czci, Allegro molto, A. Ciccolini podkreli urod klasycznych figuracji. Zarwno w subtelnym, pocztkowym piano, jak i w pniejszych, bardziej dynamicznych i motorycznych fragmentach. Lekko artykulacji niosa peni znacze. Staccato miao dwik mikki, lecz nie krtki. Elegancki i majcy swoje wybrzmienie, rwnie idealny w partii prawej rki, jak i lewej - grany wraliw doni, blisk klawiatury.

 

 

2. W. A. Mozart - Sonata B-dur, KV 333

 

Kady dwik A. Ciccoliniego ma swoj wag, tak wic i pocztkowe nuty Sonaty Mozarta od razu trafiay bezporednio do serca suchaczy. Subtelnoci, idealnoci, jakby pewn nieokrelon serdecznoci. Zarwno w pierwszej, jak i w trzeciej czci, prno by szuka blichtru czy bahej radoci. Bya za to elegancja, ciepo, esencjonalno wyrazw i doskonaa klarowno - ukazujce portret Mozarta mylcego, czowieka o gbokiej osobowoci.

 

Waciwie odnosio si wraenie, e wszelkie szybkie figuracje grane s quasi-legato, "ponad" klawiatur, poprzez ledwie muskanie jej lekk rk. Dusze wartoci rytmiczne zyskiway swoje naturalne legato wraz z intensywniejsz piewnoci. Subtelny peda nadawa niektrym dwikom ich dugo i sporadycznie wydobywa harmonie pierwszych nut pasay.

 

Jedynie w drugiej czci mona byo odnie wraenie wydobycia pedaem wikszej misistoci dwiku, czsto jednake zmienianym i niezakcajcym maestrii artykulacji.

 

Rwnie w trzeciej czci rka pianisty niemal bezustannie, z lekkoci unosia si ponad klawiatur, lecz staccato nie miao nic z frywolnoci i niewakoci. czone artykulacyjnie dwie lub trzy pocztkowe nuty figuracji, podkrelane niekiedy byway pedaem - pynnie, niemal niezauwaalnie.

 

Nastroje zmieniay si czsto, przykuwajc uwag w kadej chwili. Tematy i motywy ukazyway prostot, prowadzc suchacza a ku triumfalnym akordom kocowym.

 

Styl piewu A. Ciccoliniego, ukazywa jak zawsze wielk pynno, wyraajc subtelne nastroje - bez podkrelania napi w sposb emocjonalny, intensywn modulacj dynamiki.

 

 

3. Maurice Ravel - Valses nobles et sentimentales

 

W pierwszym walcu gbszym dwikiem grane legato wydobyo piewno tej czci. W drugim walcu do gosu dosza jaka tsknota. adna nuta gwnej melodii w wolnym tempie nie zagubia si wobec przednutek. Skupiay uwag nawet oktawy w lewej rce - pomimo ich drugoplanowej roli i bardzo stonowanej dynamiki.

 

Trzeci walc rwnie nie pozostawia zudze, e nie jest muzyk beztroskiej zabawy. Swoj subteln natur ukazywa w kadym szczegle - na przykad doskonaych arpeggiach. Czwarty walc, rozpoczty attaca, zabrzmia wyjtkowo malarsko i impresyjnie. Pochody triolowe, niczym biegniki przemykay po klawiaturze pod niezwykle czuym dotykiem pianisty. Ostatni z nich poprzez ledwie municie klawiatury.

 

Pity walc, z ca klarownoci faktury, tworzy plany perspektywiczne rwnolege dynamicznie wobec gwnej melodii. Szsty z koleji, miejscami skania do zadumy tworzcej kontrast z jakby porywem i impresj taca. Kada figuracja, powstajca z grup dwikw, traktowana bya przez pianist ze szczeglnym, indywidualnym dotykiem.

 

Sidmy walc zaczty attaca, w pewnym momencie poprzez imitacj motyww zdawa si tworzy jakby kanon. Osobiste emocje artysty skryway si jak za mask.

 

W smym walcu, przednutki - pomimo, e "ledwie dotykane" - tworzyy filigranowe, lecz bardzo czytelne dwiki, pozostajce w doskonaych relacjach z akordami. Cz ta tworzya klarown opowie o rnorodnych nastrojach poszczeglnych epizodw i motyww, midzy innymi przypominajce si tematy poprzednich walcw. Pojawiay si, jak w obrazie malarskim czyste kolory i plamy - na przykad dusze brzmienia kocowych nut.

 

 

4. Manuel de Falla - Cuatro piezas espanolas

 

Pianista nie pozwoli publicznoci na przerw i oklaski pomidzy dzieem Ravela i De Falli - co dodatkowo podkrelio ich blisko stylistyczn.

 

Pierwsza cz, Aragonesa, zabrzmiaa ciepo i raczej jak impresjonistyczna wizja hiszpaskich rytmw. Tempo rubato, pojawiao si umiarkowanie i dyskretnie, bardziej na przestrzeni melodii, ni w celu eksponowania charakterystycznych figur rytmicznych - co niekiedy kusi niektrych pianistw za cen deformowania triol szesnastkowych. A. Ciccolini nie jest jednak artyst dajcym si wodzi za nos emocjom. Cz ta przesycona bya temperamentem, lecz i dojrzaoci.

 

Podobnie subtelna i wysmakowana bya liryka oraz wyczucie czasu w drugiej czci, Cubana, a adna triola nie ulegaa emocjonalnym zniksztaceniom.

 

Narracja trzeciej czci, Montanesa, przedstawiaa kolejne sekwencje i motywy o rnym znaczeniu, sprawiajc wraenie rozmowy pomidzy nimi. Momenty piknego staccato nawizyway relacje ze piewem dopowiadajcych motyww w gosie sopranu.

 

W czwartej czci, Andaluza, peda znw pojawia si do czsto, ale i tutaj subtelnie. Artykulacja niekiedy kojarzya si z dwikami szarpanych strun gitary grajcej przygrywk - na przykad w momencie zrytmizowanych, szybkich figur triol i duol, przed tematem drugiego epizodu Doppio piu lento a pniej przed tematem Poco piu lento.

 

piewny temat drugiego epizodu A. Ciccolini zagra z intensywnoci i prawdziw pasj. Impresjonistyczna wraliwo spotkaa si z iberyjskim ywioem. ywioem drzemicym jednak w gbiach duszy. Tempo rubato - wyrafinowane, powcigliwe - przywoujc gorce tony, w aden sposb nie pozwolio na przejaskrawienia i pochopne, zewntrzne gesty emocjonalne. Lewa rka wyznaczaa granice rytmicznym, jednorodnym pulsem. We fragmencie Agitato, basowe dwiki fantastycznie wrcz "gotoway si".

 

 

5. Manuel de Falla - Fantasia baetica

 

Kompozycja ta, w wykonaniu A. Ciccoliniego, bya kolejnym kalejdoskopem i encyklopedi niezliczonych, rnorodnych efektw brzmie i sposobw dotykania klawiatury - z pedaem i bez pedau - od szarpanych dwikw, przypominajcych instrument strunowy, po barw spokojnego piewu gosu altowego. Od zudzenia tanecznych, rytmicznych podkadw gitarowych po instrumentalne lub wokalne improwizacje.

Faktur tworzyy przestrzenne plany: na przykad zestawianie nut jakby "centralnych", oplatajcych je arabeskowych figuracji i repetycji, a do tego improwizacji gosu prowadzcego melodi. Charakter motyww i sekwencji zmienia si bezustannie.

 

Fantasia baetica bya ostatni pozycj w programie koncertu. Pianista przygotowa jednak dla oczarowanej i entuzjastycznej publicznoci dwie niespodzianki na bis: Nokturn H-dur op.62 Chopina i preludium fortepianowe Minstrels Debussyego.

 

 

6. Fryderyk Chopin - Nokturn H-dur, op. 62, nr 1

 

Prawdziw przyjemnoci byo wysuchanie tego utworu w mistrzowskim wykonaniu A. Ciccoliniego, ktry w ostatnim czasie raczej nie wcza repertuaru chopinowskiego do programu swoich koncertw.

 

W przepiknym wielogosie tematu odezway si intymne nuty jakby alu. piew pyn z naturalnoci i prostot, pomimo niemal braku rnicowa dynamicznych w przebiegu melodii. Pianista zaznaczy obecno tematw i motyww istotnych dla dalszej konstrukcji utworu. Gwny temat, po swoim drugim wejciu, nabra jakby rozpdu, piew sta si gortszy, intensywniejszy, po czym stopniowo uleg schodzeniu wraz z diminuendo.

 

Temat w wersji z trylami, A. Ciccolini wykona z perfekcyjn precyzj - zwaszcza modulacje dynamiczne tryli na najduszych dwikach - crescenco i narastanie brzmie, a wreszcie wygaszenie. W wokalizach szesnastkowego epizodu, pod koniec utworu, zapanowa nastrj zadumania, po nim za, cztery ostatnie takty, zabrzmiay niczym zamykajca utwr coda.

 


7. Claude Debussy - Minstrels

 

To by dodatkowy ukon pianisty w stron mistrzw impresjonizmu. Preludium to A. Ciccolini wykona w brawurowym tempie, z porywajcym dynamizmem i sugestywn wizj obrazw plastyczno-dwikowych.

 

W czasie repetycji odnosio si wraenie, e pianista faktycznie szarpie klawiatur, niczym struny zupenie innego instrumentu - co oczywicie dawao odpowiedznie efekty brzmieniowe. ywa kolorystyka i gsta faktura utworu wykreoway pod palcami A. Ciccoliniego fascynujcy performance wokalno-instrumentalny redniowiecznych muzykw i poetw.

 

Publiczno sowicie nagrodzia wystp artysty burz oklasw i owacjami. Szkoda jedynie, e koncerty na ywo s zjawiskami ulotnymi i nie zawsze rejestrowanymi.

 

Marzenna Donajski