Sceptyczni wędrowcy. Brodski, Miłosz, Zagajewski

Grzegorz Kozyra :: Kultura :: 1 października 2004, 09:19 kontrateksty.pl

Kim ostatecznie jestem? Dzieckiem tylko, które lubi dźwięk swego imienia i powtarza je ciągle. Walt Whitman

1.
Czy sceptycyzmem można się zarazić? Jeżeli rozumieć go jako odrzucenie możliwości osiągnięcia pewności, nie jest to wcale takie trudne. Wystarczy przeczytać kilkanaście książek, m.in. starożytnych myślicieli i poetów (sofistów, Marka Aureliusza, Horacego), filozofów nowożytnych - Descartesa, Hegla, Schopenhauera, Nietzschego, współczesną literaturę z kręgu egzystencjalizmu i postmodernizmu, pozachwycać się poezją Różewicza i Szymborskiej i ją naprawdę przeżyć; do tego odrzucić wiarę, nadzieję i miłość. Ale nie tylko. Także rozmawiać o wątpliwościach i niepewności z przyjaciółmi, którzy uważają się za myślicieli i nauczycieli (takich na przykład jak filozof Tadeusz Kroński, w latach 40. ubiegłego wieku guru Czesława Miłosza), nasiąkać ich pesymizmem, wypowiadać sądy o tradycji, która upada, krytycznie spoglądać na poznawcze możliwości człowieka, wierzyć w Demiurga, siłę bardziej Złą niż Dobrą. Dróg do sceptycyzmu jest wiele, łatwo na takie ścieżki trafić, gorzej z ich porzuceniem.
Wiadomo, że Josif Brodski, Czesław Miłosz, Adam Zagajewski przyjaźnili się, spotykali, dyskutowali. Ich wizja świata i poezji, chociaż w wielu miejscach różna (w końcu wywodzili się z innych tradycji artystycznych), w postawie duchowej się upodabnia. Wystarczy dokonać analizy kilku wierszy, akapitów z ich esejów, by znaleźć na to dowody. Rozumieć takich twórców to odkryć, że są sceptykami.

2.
Brodski mógł w zasadzie napisać tylko jeden poemat - "Wielką elegię dla Johna Donne`a", a i tak byłby w moich oczach geniuszem poetyckim tej miary, co Tomasz Mann powieściowym. Podziwiam u niego tę niezwyczajną umiejętność precyzji języka z metafizyczną głębią, chociaż rosyjski poeta odżegnuje się od religii, wiary i woli być - jak siebie nazywa - obserwatorem świata, poranionym sceptykiem. Nie znam precyzyjniejszej definicji poezji od jego - "Poezja jest etyką języka". Ta sentencja kojarzy się ze zdaniem z "Idioty" Fiodora Dostojewskiego - "Piękno zbawi świat". W oby wypadkach chodzi o znalezienie odpowiedzi na pytania nie zawsze oczywiste - co to jest Piękno? Co to jest Dobro? Poezja powinna mieć - zdaniem Brodskiego - wymiar etyczny. Nie liczy się estetyka - tylko Dobro, a więc w pojęciu platońskim Miłość. Bo czy tak naprawdę poezja nie jest miłością do języka? Brodski opowiada o tym w książce "Świat poety", w rozmowie z Solomonem Wołkowem, analizując wiersze swoje oraz swoich ulubieńców - Audena, Cwietajewej, Frosta, Mandelsztama, Achmatowej. Miłość do języka jest zarazem miłością do poezji, ludzi i świata. A Piękno może zbawić świat, jeżeli Dobroć człowieka pokona jego Zło. Poeta jest w gruncie rzeczy nieśmiertelny, bo ocala słowa. Brodski pamięta o tym, ale dodaje, że najbardziej urządza go los antycznego autora, z którego wierszy zostały ledwie mysie ogonki. Pod tym względem jest sceptykiem, nie łudzi się, że poezja ma jakieś niezwyczajne prawa i że dzięki niej Dobro i Piękno zwyciężą. Czy więc rzeczywiście takiego losu wypada poecie pozazdrościć?

3.
Kiedy czyta się eseje Zagajewskiego, który pisze z niezwykłą kulturą i żarliwością, nietrudno wpaść w sidła egzaltacji. Ale z drugiej strony, jest w tym wszystkim jakiś sączący się sceptycyzm. To, co pisze, np. o Cioranie i o Nietzschem do mnie nie przemawia. Stoi po ich stronie, nie potrafi krytycznie spojrzeć na ich dumne nihilistyczne sylwetki. Bliskie mi jest jego odczuwanie darów natury, wrażliwość na gest dobrych ludzi, na piękno wersów poezji Herberta czy Miłosza. Zanurzenie się w odmęty ludzkiej pamięci to czasami irracjonalna ucieczka eseisty, ale nie zapominajmy, że i droga do odnalezienia sensu każdej twórczości. Gdyby Adam Zagajewski przestał pisać, byłaby to wielka strata - nie obcowalibyśmy z jednym z najwrażliwszych poetów naszych czasów.

Rozumiem bunt Zagajewskiego i jego krytykę WRON, PRON, rozumiem jego wściekłość podczas pisania "Solidarności i samotności". Wiem także, dlaczego książka spotkała się z krytyką środowisk opozycyjnych - rozpatrywanie rewolucji solidarnościowej jako dylematu intelektualnego i traktowanie jej w kategoriach duchowości pozytywnej i negatywnej (kategoryzacja filozoficzna na zasadzie takiej jak u Kierkegaarda w "Stadiach na drodze życia") jest błędem. Zagajewski tak to wyjaśnia - "tymczasem właśnie poszukiwanie kipiącego nadmiarem życia, świeżej nieskończonej Rzeczywistości - jest najważniejsze". Bierze więc stronę kategorii estetycznej (dionizyjskiej), by parę stron dalej napisać, że w Polsce doszło do przezwyciężenia ducha negatywnego i nazbyt pozytywnego (ideologii), że połączyły się tutaj dwa elementy przedtem poróżnione - Wartości i Energia. Czy tak? Czy nie jest to uproszczenie? Podobny błąd popełnia Zagajewski jeszcze raz, kiedy dzieli polską poezję na nurt anarchistyczny z Białoszewskim na czele i hierarchiczny z Herbertem jako prorokiem tego nurtu. Wolę jednak, kiedy autor "Powrotu" cudownie opisuje dzieła muzyczne Brucknera, Czajkowskiego, książki, które zna i autorów, których podziwia.

4.
Dojrzałość poety jest jego atutem. Ale w wypadku takiego człowieka jak Brodski jeszcze większym atutem jest intelekt i znajomość poezji duchowych mistrzów. Analizy liryków Achmatowej, Mandelsztama, Cwietajewej, Audena wykraczają poza naukowe peregrynacje (Brodski był cenionym wykładowcą na kilku amerykańskich uniwersytetach), są dogłębnym wejrzeniem artysty w świat literackich koryfeuszy. Esej "Dlaczego Kundera myli się co do Dostojewskiego" jest może najpełniejszą podróżą noblisty do kraju innego geniusza Rosji. Rozwścieczony Kundera, który wyznaje, że świat Dostojewskiego jest odpychający, nie wyprowadził jednak z równowagi Brodskiego. Autor bez emocji, zdanie po zdaniu wykazuje, jaki błąd popełnia czeski pisarz i dlaczego uważa "Idiotę" za lepsze dzieło od "Kubusia Fatalisty".

Rozumowca Kunderę drażni klimat powieści Dostojewskiego, uniwersum, w którym wszystko staje się uczuciem. Brodski odpowiada - "Metafizyczny człowiek Dostojewskiego góruje nad bohaterem, zranionym racjonalistą, niezależnie od jego nowoczesności czy typowości". Kolejne eseje o Andrieju Płatonowie, Nadieżdzie Mandelsztam pokazują Rosjan czystych jak łza, bohaterów autobiograficznej prozy, którzy nie poddali się niewoli i obojętności. Ciekawe są także eseje o Petersburgu czasów młodości poety, w którym pojawia się włóczęga samotny, ale jednocześnie wrażliwy obserwator, ten sceptyk, który mimo woli ogarnia swoje Miasto wspomnieniami i maluje je z nostalgiczną zadumą.

5.
Pragnąć czegoś więcej, nie być obojętnym, szukać żarliwości i pasji we wszystkim. W wierszach Zagajewskiego takich jak "Płomień", "Autoportret", "Barbarzyńcy" czuć ducha poezji. To zachwyca. Jest tutaj wiele wersów zdumiewających, zagadkowych i tajemniczych, wychodzących naprzeciw wrażliwemu czytelnikowi. Nikt nie może zarzucić poecie pustosłowia, jego porównania i metafory nie są błahe i wypowiedziane tak sobie, mimochodem. Muza poety jest blisko niego, co oznacza, że Zagajewski zawierzył natchnieniu. Analiza każdego wiersza mogłaby przyczynić się do zdemaskowania największego wroga poety, nihilizmu, chociaż lepiej pisać o jego przyjaciołach - Bachu, Chopinie, Szostakowiczu, o życiu, które jest zachwycające, trudne i posępne, a przede wszystkim o wytrwałości, wierze i dumie - trzech żywiołach niezbędnych dla istnienia poety.

Liryki Zagajewskiego są silniejsze niż duma, mają tkankę wrażliwą jak skorupka jajka. Przedmioty żyją - zgniecione pudełko zapałek, igła barometru - a rzeki płyną i radują oczy. Wiersz dedykowany Josifowi Brodskiemu "Rosja wchodzi do Polski" naśladuje w powtórzeniach i rytmie wersów "Wielką elegię...", inny "Anton Bruckner" w subtelnych barwach maluje twórczość austriackiego kompozytora, "Płótno" ma odnośnik do turyńskiego całunu, "Requiem dla żyjących" do umarłych, którzy są zdumieni naszymi postawami, gonitwami, lekkomyślnością. Co wyróżnia wszystkie wiersze? Choroba pamięci, wiecznego powrotu (znów ten Nietzsche), umykających chwil i znikających pejzaży, które zmieniają się w zależności od emocji i sposobu naszego patrzenia.

6.
Miłosz zawsze fascynował Brodskiego i Zagajewskiego. Rosyjski poeta tłumaczył go i uważał za jednego z największych twórców XX wieku. Jak odnaleźć łączącą ich wszystkich nić Ariadny w labiryncie artystycznych poszukiwań, ucieczek i powrotów? Może warto przyjrzeć się "Ziemi Urlo", by sprostać temu wyzwaniu. Dla Miłosza, jak wiadomo, duchowe peregrynacje są ważniejsze od wspomnień, z których mało co wynika. Podróże Miłosza do ziemi, której odkrywcą był wizjoner angielski William Blake, jest wyznaniem wiary poety w rolę Wyobraźni i ucieczką od Mitów. Kultura współczesna z nihilizmem Beckettów jest dla Miłosza nie do zniesienia i dlatego ucieczka w Utopię staje się dla niego jedynym ocaleniem. W świecie Blake`a, Swedenborga, Dostojewskiego Miłosz jednak zna granice swoich fascynacji. Wie, ile tym twórcom zawdzięcza, ale wie także, że ich Utopie mają karkołomny wydźwięk.

Kiedy więc pisze o krewnym Oskarze Miłoszu, którego był tłumaczem, szuka w jego utworach metafizyki (mistyki) bliskiej Blake`owi. Rozumie jednak, że jest to twórczość, która próbuje doświadczenie mistyczne t y l k o opisać, a prawdy sakralne nie zawsze dają się przełożyć na język pisma. Miłosz pokazuje nową twarz, ale po "Zniewolonym umyśle", czy "Rodzinnej Europie" nie zaskakuje. Już wcześniej bowiem, także w jego poezji, widać było fascynację manicheizmem. Było to zrozumiałe - kiedy przestaje się żyć ortodoksją, można już wierzyć tylko Plotynowi, albo Maniemu. Miłosz we fragmentach "Ziemi Urlo" przyznaje się do katolicyzmu, ale wypranego z Tradycji. Czy nie jest to anachroniczne?
Dobrze, że krytyczny umysł naszego noblisty potrafi wyłowić w tandecie współczesnego nihilizmu taką postać jak Simone Weil, która laicko (ale jednak) podchodzi do religii, znajdując w niej odpowiedź na społeczną i duchową dezintegrację społeczeństw. Dzięki temu Miłosz nie ucieka tak naprawdę od religii, a Dostojewski wydaje mu się prorokiem nadchodzących klęsk XX wieku - nie tylko jemu zresztą (patrz Brodski). Czy miarą geniuszu nie jest prorokowanie? Za największych literackich proroków uważa się dzisiaj szaleńca Nietzschego i neurotyka Kafkę. Dla Miłosza jeszcze większym wizjonerem był jego kuzyn Oskar, który sceptycznie oceniał cywilizację zachodnią, wierząc jednak w szczęśliwą erę ludzkości odrodzonej. Może dzięki temu katastrofizm autora "Doliny Issy" nie był do końca przeżyty i rodziły się w jego wyobraźni wiersze o nadziei i miłości. Co nie znaczy, że jest optymistą. Skażony nihilizmem naszych czasów, twórczością Becketta, Ionesco, Geneta, egzystencjalistów, ma jednak świadomość, że nasza kultura może się odrodzić - z pustyni Urlo.

7.
W "cudzym pięknie" to ładna metafora, która tłumaczy zawód aktora - człowieka ciągle poszukującego piękna w kimś innym. Zagajewski także szuka piękna, obserwując ludzi, ptaki, poetów, kompozytorów, nauczycieli, którzy uczyli go filozofii i literatury, ale i życia. Opisuje spotkania z malarskimi i muzycznymi geniuszami, tropi ślady poezji w zwyczajności natury i w swoim wnętrzu tak jak Miłosz. Pisze dziennik wrażeń, notując to wszystko, co jest mu bliskie. Podróżuje nie do ziemi Urlo, ale do czasów minionych, chwil przeżytych Tu i Teraz. Powraca do Paryża, opisując spacery po tym mieście - odnajdując Polaków i Polskę, ale przedstawia także stary Kraków z Wawelem i Kazimierzem, powraca wreszcie do Lwowa - miejsca urodzenia i do Gliwic, miasta, w którym się uczył. Ciekawe literacko są portrety ludzi, z którymi żył - gospodyni jego pierwszego wynajętego mieszkania w Krakowie, cioci, która była żydówką - wujka agnostyka, który dzięki spotkaniom z młodym Karolem Wojtyłą doznał metafizycznego olśnienia. Jest w tej lirycznej prozie więcej takich niespodziewanych odkryć. Dywan utkany z wielu fragmentów olśnień staje się bliższy stopom. Idziemy za poetą, który ma zawsze coś ciekawego do powiedzenia. To nie jest może rajski ogród, ale na pewno wytchnienie dla wrażliwych dusz.

8.
Brodski - uczeń Puszkina i Audena (Miłosz dołączyłby metafizyków angielskich z XVII wieku, Dostojewskiego, Eliota) - jak żaden chyba z poetów nie tłumił do końca swoich emocji. W esejach otwartych aż do bólu pisze o przyjaciołach, którzy mu pomagali (Spender, Auden), którzy byli dla niego drogowskazem (Mandelsztam, Cwietajewa) i z którymi w latach 60. spierał się o rolę w poezji w życiu (Rejn, Łosiew). W pięknym tekście "Powroty" Ewa Bieńkowska wraca do ukochanej przez Brodskiego Wenecji, tłumacząc fenomen miasta wody i sztuki. Bieńkowska nie jest odkrywcza, ale jej spojrzenie na Wenecję przez pryzmat malarstwa Tycjana i Tintoretta, i wrażliwości Brodskiego, ma w sobie coś ożywczego. Malarze, których kochał autor "Śpiewu wahadła", są nam bliżsi, a tym bardziej on sam zanurzony we wschodach i zachodach słońca nad laguną w pobliżu placu św. Marka i Pałacu Dożów.

9.
We wspomnieniowej "Rodzinnej Europie", Miłosz się nie odkrywa, chociaż padają tu zdania o Europie i o Europejczykach jako pierwszym ziarnie książki. To prawda, że Miłosz - Litwin jest Europejczykiem z krwi i kości, liberałem, wątpiącym katolikiem, który pomimo lewicowych poglądów nigdy nie został "ukąszony" przez Hegla. Tak twierdzi, ale czy rzeczywiście nie był zauroczony Heglem? Miłosz jest dialektykiem to prawda, ale jego dialektyka nie ma nic wspólnego z autorem "Filozofii dziejów". Jego dewizą jest indywidualizm i ukochanie wolności. Odrzuca komunizm, bo zabiera mu swobodę myśli. W rozważaniach o wolności autor najbardziej zbliża się do liberalizmu, ale czy liberał myśli o metafizyce - o miłości, nadziei i wierze?

Najlepsze są te strony, które dokonują wiwisekcji duszy jego przyjaciela nazwanego Tygrysem (to oczywiście filozof Tadeusz Kroński) - duszy komunisty. Temu intelektualiście wystarczyły z lektur "Poszukiwanie straconego czasu" Prousta i "Estetyka" Hegla - a więc myślenie i pisanie o pięknie w powiązaniu z życiem i ze sztuką. To było ważne także dla Kierkegaarda, który w "Stadiach na drodze życia" analizował trzy postawy życiowe - estetyczną, etyczną i religijną. Tygrys zatrzymał się na stadium estetycznym, bo nie dane mu było lub nie chciał iść dalej. U Miłosza drażni mnie jego racjonalność, która nie jest normalna dla człowieka ze Wschodu. Miłosz nie kocha Niemców, co jest już bardziej zrozumiałe po Holocauście i Powstaniu Warszawskim. Co najbardziej się udało Miłoszowi? Płynność narracji, doskonały styl. Powstał więc nie suchy traktat, ale esej o pewnej epoce w dziejach Europy; epoce, która była dramatem dla wielu narodów i dla każdego Europejczyka.

10.
Miłosz narzekał, że w Polsce mało jest polemik z jego twórczością. Poszukiwał ciągle antenatów. Miał szczęście do krytyków, którzy piali z zachwytu nad jego twórczością (Fiut, Bieńkowska, Błoński, Stala, itd.). Jeżeli go krytykowano, to za postawę polityczną lub za to, że był kiepskim katolikiem. Miłosz lubił ostre dyskusje polemiczne, także na tematy światopoglądowe. Myślę, że nie spodobałaby mu się książka, w której krytyk tylko klepie go po plecach. A, niestety, tak ze swoim kolegą z lat młodości - Adamem Zagajewskim - postępuje Tadeusz Nyczek. I nie wychodzi mu to na dobre. Pomija podstawowy sens ostatnich wierszy autora "Powrotu", w których dojmującym uczuciem jest metafizyczne spięcie, zachłyśnięcie się Absolutem. Domyślam się, o co chodzi. Sceptycyzm był wymiarem, który zasłonił krakowskiemu krytykowi inne przestrzenie tej twórczości.

Nyczek nie analizuje także bardzo ważnego, moim zdaniem, związku Zagajewskiego z Brodskim, który można dostrzec w podobnym widzeniu dziejów, roli poezji i poety w dzisiejszym świecie. Być może dla krytyka, tak jak dla wszystkich przedstawicieli Nowej Fali, Zagajewski był zdrajcą młodości, odsunął się od realizmu - wymogu twórczości najbardziej jednak złudnej, bo przynoszącej porażki. Co by się stało, gdyby Zagajewski był wierny "Sklepom mięsnym"? Może byłby jeszcze jednym starym nowofalowcem, który poniósł klęskę? Zwrot w jego poezji - może za sprawą Miłości i Emigracji - stał się olśniewającą przygodą duchową. Szkoda, że Nyczek, który to na pewno rozumie, nie potrafi zanalizować do końca wierszy autora "Obrony żarliwości", jakby to niedopowiedzenie było znakiem odrzucenia.

W tym kontekście przemian bardzo ważny jest "Drugi oddech" Zagajewskiego z 1978 r. Poeta recenzuje książki wydane w latach 70. To ostatnia jego propozycja literacka przed emigracją wewnętrzną, a potem zewnętrzną, opuszczeniem Polski na ponad 20 lat. To istotna lektura, bo pokazuje jego wielką pasję, miłość do sceptycznej poezji Szymborskiej, twórczości Tomasza Manna i filozofii Fryderyka Nietzschego. Mamy także możliwość prześledzić jego technikę twórczą. W tej książce dokonuje się pierwsze delikatne przejście od stylu niskiego do wysokiego, chociaż jeszcze wtedy Zagajewski nie poddaje się egzaltacji i dumie. Warto może zacytować jedno tylko zdanie z bardzo ciekawego eseju "Artysta bez właściwości". Takie słowa w książce "Świat nie przedstawiony" z 1974 r. byłyby raczej niemożliwe. "Ludzie pełni pasji, namiętnie kształcący swe wypowiedzi, mówiący we własnym imieniu, nieostrożni, a mimo to obiektywni, gdyż wciąż jeszcze odwołujący się do rzeczywistości - to artyści właśnie". Taką metodę twórczą będzie realizował później Zagajewski, oczywiście, z większą pasją i pokorą wobec siebie i poezji.

11.
"Weź biel, ochrę i błękit, dodaj odrobinę zieleni i całe mnóstwo geometrii. Otrzymasz formułę, której użył czas dla swoich tutejszych dekoracji..." - pisze Brodski w moim ulubionym eseju "W hołdzie Markowi Aureliuszowi". Tłumacz Brodskiego musi dokonywać podobnych cudów, ale używając słów - nie barw, by przekład nie mijał się z intencją twórcy. Trzeba mieć talent Stanisława Barańczaka, który jest wyczulony jako poeta na każdy dźwięk i wers. Dzisiejszemu czytelnikowi wydaje się, że Barańczak jest w zasadzie niezastąpiony, jeżeli chodzi o tłumaczenia. Dobrze, że tylko się wydaje, ponieważ narodziło się w ostatnim czasie wielu ciekawych i dobrych tłumaczy, także z języka rosyjskiego.

W przekładach zamieszczonych w tomiku "Lustro weneckie" Katarzyna Krzyżewska doskonale potrafiła "wejść" w poetyką autora "Wielkiej elegii...". Niektóre wiersze, szczególnie "Strofy weneckie", "Aria", "Sonet", brzmią świetnie - muzycznie, ale nie tylko. Brodski jest poetą z tradycji puszkinowskiej, owładnięty muzyczną pasją kocha Cwietajewą i Mandelsztama za to, że nie sprzeniewierzyli się rosyjskiej poetyce. W tym tomiku wyróżniłbym "Lagunę" - wiersz nie do podrobienia, z takimi wersami jak te: "Dźwięk kościołów weneckich, jak serwisów kawowych, słychać w pozostawionym pudle po przypadkowych istnieniach". Nikt tak, oprócz Rilkego, nie potrafił pisać poezji w XX wieku. Ale nikt też nie potrafił tak tworzyć erudycyjnych esejów, w których zwątpienie sceptyka pobudza do myślenia. "Ave Caesar. Jak się czujesz, otoczony przez barbarzyńców? Bo z twojego punktu widzenia jesteśmy barbarzyńcami - choćby dlatego, że nie znamy greki, ani łaciny. Boimy się też śmierci, dużo bardziej niż ty jej się bałeś, a instynkt stadny w nas silniejszy od samozachowawczego".

12.
Giacomo Leopardi pisał, że śmierć nie jest złem, ponieważ uwalnia człowieka od wszelkiego zła, a wraz z dobrem odbiera mu pragnienia. Uważał, że złem jest starość, bowiem pozbawia człowieka rozkoszy. Dlaczego więc lękamy się śmierci? Bo wiemy, że już nigdy nie powrócimy do dzieciństwa, prawdziwej krainy Utopii i Zabawy. Warto pamiętać, że sceptycyzm to także lęk przed śmiercią i ból z powodu starości. Teilhard de Chardin nazwał materię Drabiną Jakubową, po której wspinamy się do nieba. To ważne, byśmy rozumieli, że pomimo lęków i śmierci, wiara jest czymś ważnym w naszym <