ZAPASY MALARSKIE? REMBRANDT VS. CARAVAGGIO

2006.02.26 Nasza Polonia

Od piątku 24-go lutego aż do 18-go czerwca będzie można w Amsterdamskim van Gogh Museum obejrzeć niezwykłą konfrontację. Powieszone obok siebie - głównie parami - obrazy dwóch mistrzów baroku: Holendra Rembrandta i Włocha Caravaggio.

Trzeba podkreślić, że choć w literaturze dużo znaleźć można porównań Rembrandta z Caravaggiem i vice versa, to nigdy wcześniej nie wystawiono ich prac razem dla publiczności. Rembrandt często zwany jest "Caravaggiem północy" a Caravaggio "Rembrandtem południa". To ostatnie chyba avant la lettre, ponieważ Rembrandt urodził się cztery lata przed śmiercią Caravaggio. Może więc być mowa o wpływach Caravaggio na Rembrandta i wystawa zaczyna się od obrazów kilku holenderskich "caravaggistów", takich jak Ter Brugghen i van Honthorst. Rembrandt te obrazy znał i przez nie zainteresował się ich włoskim mistrzem. W literaturze podkreśla się jako największe zbieżności u obu malarzy, ich niepowtarzalne stosowanie efektów światła i cienia, ich fascynację kluczowymi sytuacjami w życiu ludzkim i psychologiczne do nich podejście. O ile te zbieżności są ewidentne, bardziej problematyczny jest przypisywany obu realizm. Na pewno Rembrandt jest bardziej - albo inaczej - realistyczny niż Caravaggio. Światło i cień traktowali podobnie rewolucyjnie. U Rembrandta doprowadziło to do jego niepowtarzalnego "pędzla", do sublimacji wyeksponowania szczegółów w wybitnie realistyczny, prawie fotograficzny, sposób. Rembrandt malował swoją rodzinę, malował świat taki, jaki widział. Głębszy dramat należy u Rembrandta jakby wyłuskiwać spod jego estetyki realistycznej. Caravaggio pozostaje bardziej w tradycji ikonografii barokowej, czy nawet w pewnym sensie post-renesansowej. Jego użycie światła i cienia służy raczej bezpośrednio abstrakcji, bezczasowemu dramatowi.

Widać to dobrze w porównaniu dwóch obrazów, które firmują wystawę, Amora Caravaggio i Ganymedesa Rembrandta. Dwa obrazy, które na swój sposób szydzą z tradycji. Amor wygląda u Caravaggio wyzywająco, reprezentuje miłość, wzniosła i przyziemną, szlachetną i perwersyjną, miłość, która góruje nad sztuką, polityką, wojną, niesie w sobie jakby echa Pasoliniego, wznosi się ponad czas. U Rembrandta Ganymedes, przecież jako najładniejszy chłopiec świata porwany przez Jupitera w postaci orła, w szponach ptaka wygląda jak brzydki bachor, który na dodatek siusia ze strachu. Tu widać też przewrotność, ale bardziej sytuacyjną, jakby przykutą do teraźniejszości zamiast unoszenia się w bezczasowej abstrakcji. Podobnie jest z drugą parą: Maria Magdalena Caravaggio i Flora Rembrandta. Maria Magdalena jest portretem modelki ściągniętej z ulicy, młodej dziewczyny, która już nosi w sobie wszystko, przeżyty upadek i po nim nawrócenie, albo dopiero przeczucie takiego losu. Flora Rembrandta jest prawie na pewno portretem jego żony Saskii. Przemawia tu estetyka i realizm w szczegółach malowanych bardzo precyzyjnie, trudniej doszukać się tu dramatu postaci Flory.

Przechadzając się po wystawie sam też się zastanawiałem, kto tu lepszy, w czym różnica? I powoli zrozumiałem. U Rembrandta wzrusza pierwsze wejrzenie, oszołamia piękno kompozycji, nastrój i dopiero wtórnie przychodzi refleksja nad głębszymi warstwami opowieści zawartej w obrazie. U Caravaggio najpierw rzuca się w oczy dramat, on przyciąga uwagę, szczegóły obrazu dopiero później docierają do świadomości.

Kiedy doszedłem do ostatniej pary obrazów, zrozumiałem, że wynik tych zapasów zawsze musi być nierozstrzygnięty. "Uczta Baltazara" Rembrandta i "Wieczerza u Emausa" to dwa obrazy tak pełne swoistych szczegółów, ale i tak podobne - chociażby w użyciu światła dla pokazania objawienia biesiadującym albo w przedstawianiu postaci od pasa w celu zbliżenia ich do oglądającego. A swoistość różnic? U Rembrandta święta rodzina jest zjednoczona, u Caravaggio Józef jest jakby odseparowany. Skąd się to bierze? Rembrandt żył w świecie świeżego protestantyzmu, który preferował Stary Testament, Caravaggio żył w cieniu Watykanu, gdzie bardzo ostrożnie reformowano katolicyzm. Caravaggio był również bardziej awanturniczy i bojowy jako człowiek niż Rembrandt, co to oznaczało dla ich twórczości?

I te wszystkie nasuwające się pytania stanowią największą zaletę tego pojedynku. I to, że zdołano zebrać przeszło 35 prac obu mistrzów, których nigdy nikt nie widział razem. Muzea z całego świata odstąpiły obrazy, w tym muzeum w Melbourne, które pierwszy raz w swojej historii wypożyczyło Rembrandta "Dwóch dyskutujących starców". Ten zestaw, choć stale niepełny, pokazuje, że mamy do czynienia z dwoma geniuszami sui generis, choć jakoś powiązanymi. Koronny argument o remisie w pojedynku podał wspomniany już kurator Duncan Bull, stwierdzając, iż tak naprawdę należałoby obu, Rembrandta i Caravaggio, zestawić z ich wielkim inspiratorem, Tycjanem.

I jeszcze uwaga uboczna. Wystawa "Rembrandt - Caravaggio" mieści się raczej nietypowo w muzeum van Gogha. Przyczyna tego jest bardzo prozaiczna. Rijksmuseum - Muzeum Państwowe - przechodzi gruntowną przebudowę, tylko jedno skrzydło jest czynne. Nie będąc w stanie ulokować tak prestiżowej wystawy u siebie, dyrektor Rijksmuseum chętnie przyjął ofertę swego kolegi z sąsiedniego muzeum van Gogha ugoszczenia szczytowej wystawy w ramach roku Rembrandta. Dodatkowy bonus dla gospodarza polega na tym, że można było dołączyć trzecią postać, Vincenta van Gogha i w ten sposób przerobić muzeum czasowo na coś w rodzaju świątyni trójcy malarstwa. Równoległa wystawa Rembrandt a van Gogh ma skromny charakter, zarówno jeśli chodzi o prace, jak i o kontekst. Podaje się ostrożnie, że van Gogh bardzo lubił i cenił Rembrandta. Zachęcam jednak po obejrzeniu na parterze i pierwszym piętrze pojedynku Rembrandt - Caravaggio do udania się na trzecie piętro na ładnie urządzone spotkanie Rembrandta z van Goghiem.

Jan Minkiewicz

"Rembrandt - Caravaggio", w muzeum van Gogha w Amsterdamie, od 24 lutego do 18 czerwca.

SCHILDERSWEDKAMP? REMBRANDT VS. CARAVAGGIO

Van vrijdag 24 februari tot 18 juni kan in het Amsterdamse van Gogh Museum een uitzonderlijke confrontatie bekeken worden. Naast elkaar hangen daar - veelal in paren - doeken van twee meester van de barok: de Hollander Rembrandt en de Italiaan Caravaggio.

Journalisten - kunstcritici - die twee dagen eerder uitgenodigd waren voor de persopening van de expositie, waren ietwat in verwarring. Het aangeboden persmateriaal spreekt van genieën, giganten van de barok, van een confrontatie tussen vernieuwers van de Noord- en Zuid-Europese schilderkunst, van een confrontatie tussen protestantisme en katholicisme, met andere woorden over twee onbetwiste, veelzijdige meesters van een heel tijdperk in de schilderkunst, ieder op zijn eigen achtertuin. Welaan, dat voert regelrecht naar een tweestrijd. En een tweestrijd leidt tot zege en nederlaag. De curatoren van de tentoonstelling ging het daar uiteraard niet om, maar nogal wat critici ontliepen de valkuil niet. Een paar voorbeelden. "Ik vind, dat in alle doeken Caravaggio met zijn drama beslist Rembrandt overtreft", wilde een van de critici mij overtuigen. Van de nadere kant fluisterde een andere collega mij in het oor: "vind je ook niet, dat onze Rembrandt het duel met Caravaggio duidelijk wint?". Curator Duncan Bull, die de pers rondleidde, liet zich diplomatiek uit over een tweestrijd. Op de vraag, waarom gekozen was voor een zo ostentatief samenbrengen van twee schilders, antwoordde hij: “om jullie te laten zien, dat beiden genieën zijn."

Het moet gezegd worden, dat hoewel de literatuur bol staat van vergelijkingen tussen Rembrandt en Caravaggio en vice versa, niet eerder hun werken samen aan het publiek getoond zijn. Rembrandt wordt vaak de "Caravaggio van het Noorden" genoemd en Caravaggio de "Rembrandt van het Zuiden". Dat laatste dan wel avant la lettre, aangezien Rembrandt slechts vier jaar voor de dood van Caravaggio werd geboren. Er kan dus sprake zijn van invloeden van Caravaggio op Rembrandt en de tentoonstelling begint met werken van enkele Hollandse "caravaggisten" als Ter Brugghen en van Honthorst. Rembrandt kende die werken en kreeg zo belangstelling voor hun Italiaanse voorbeeld. Als grootste overeenkomsten tussen beide schilders worden in de literatuur worden genoemd; hun onovertroffen gebruik van effecten van licht en donker, hun fascinatie met sleutelmomenten in het menselijke bestaan en een psychologische benadering daarvan. In zoverre deze overeenkomsten vrij duidelijk zijn, ligt het iets ingewikkelder met het hun beiden toegeschreven realisme. Rembrandt is zeker meer, of anders, realistisch dan Caravaggio. Licht en donker gebruikten zij even revolutionair. Bij Rembrandt leidde dit tot zijn onovertroffen “penseelvoering", tot de sublimatie van het tonen van details op een uitgelezen realistische, bijna fotografische manier. Rembrandt portretteerde zijn familie, schilderde de wereld, die hij zag. Het diepere drama moet bij Rembrandt als het ware van onder zijn realistische esthetiek gepeld worden. Caravaggio blijft meer in de iconografische traditie van de barok, of misschien zelfs van de laat-renaissance. Zijn gebruik van licht en donker dient eerder op directe wijze de abstractie, het boventijdse drama.

Dat is goed te zien bij een vergelijking van twee werken, die de hele tentoonstelling adverteren, de Amor van Caravaggio en de Ganymedes van Rembrandt. Twee werken, die op hun manier de draak steken met de traditie. Amor is bij Caravaggio uitdagend, beeldt liefde uit, de verhevene en vulgaire, de edele en perverse, liefde, die boven kunst, politiek en oorlog uittorent, die iets van een echo van Pasolini in zich draagt, boven de tijd uitstijgt. Ganymedes, toch als mooiste jongeling op aarde door Jupiter geroofd in de gedaante van adelaar, is bij Rembrandt in de klauwen van de vogel een lelijke kleuter, die bovendien uit angst een plasje doet. Hier ook een verdraaiing, maar meer situationeel, als het ware geketend aan de realiteit in plaats van zich te verheffen in tijdloze abstractie. Iets soortgelijks gebeurt bij een ander paar: Maria Magdalena van Caravaggio en Flora van Rembrandt. Maria Magdalena is het portret van een van straat gehaald model, van een jonge vrouw, die al alles in zich draagt, de val en daarop de verlossing, of pas een voorgevoel van dat lot. De Flora van Rembrandt is bijna zeker een portret van zijn vrouw Saskia. Hier ademt esthetiek en realisme in precies geschilderde details, moeilijker is het drama van de persoon van Flora te ontdekken.

Over de tentoonstelling lopend, begon ik mezelf ook af te vragen, wie is beter, waar is het verschil? En langzaamaan ging ik het begrijpen. Bij Rembrandt ontroert de eerste aanblik, overweldigt de compositorische schoonheid, de stemming, en pas daarna komt de gedachte aan de diepere lagen van het verhaal, dat in het schilderij besloten ligt. Bij Caravaggio wordt je allereerst bevangen door het drama, dat trekt de aandacht, en pas daarna dringen de details van het schilderij tot het bewustzijn door.

Toen ik bij het laatste paar aankwam, begreep ik, dat de uitslag van deze tweekamp altijd onbeslist moet zijn . "Belsassars feest" van Rembrandt en "De Emmaüsgangers" van Caravaggio dat zijn twee schilderijen met zoveel eigen details, maar ook zo op elkaar lijkend. Neem het gebruik van het licht om een verschijning aan de dis uit te beelden of het uitbeelden van personen vanaf hun middel om hen zo directer op de toeschouwer te zetten. En de eigenheid in verschillen? Bij Rembrandt is de heilige familie een eenheid, bij Caravaggio lijkt Jozef buitengesloten te zijn. Waar komt dat vandaan? Rembrandt leefde in een wereld van jong protestantisme, dat vasthield aan het Oude Testament, Caravaggio leefde in Italië in de schaduw van het Vaticaan, waar het katholicisme zeer voorzichtig werd gereformeerd. Caravaggio was meer avontuurlijk en strijdbaar als mens dan Rembrandt, wat betekende dat voor hun creativiteit?

Dat zulke vragen zich opdringen is de grootste verdienste van deze tweestrijd. En het feit, dat meer dan 35 doeken van beide meesters zijn verzameld, die niemand ooit eerder bij elkaar heeft gezien. Musea uit de heel wereld hebben werken uitgeleend, waarbij het museum van Melbourne Rembrandts "Twee disputerende oude mannen" zelfs voor het eerst in zijn historie heeft uitgeleend. Deze verzameling, hoewel nog steeds onvolledig, laat zien, dat wij inderdaad te maken hebben met twee genieën sui generis, maar op een bepaalde manier met elkaar verbonden. Het kroonargument voor de remise werd gegeven door curator Duncan Bull, die vaststelde, dat eigenlijk beiden, zowel Rembrandt als Caravaggio, in context gezet zouden moeten worden met hun beider grote inspiratiebron, Titiaan.

En nog een kanttekening. De expositie "Rembrandt - Caravaggio" is nogal ontypisch gesitueerd in het van Gogh Museum. De reden is nogal prozaďsch. Het Rijksmuseum wordt grondig verbouwd en slechts één vleugel is open. Niet in staat om een zo prestigieuze expositie in zijn museum onder te brengen, nam de directeur van het Rijksmuseum met beide handen het aanbod aan van zijn collega om in het naburige van Gogh Museum onderdak te verschaffen aan de topexpositie van het Rembrandt-jaar. Het kan een extra bonus voor de gastheer genoemd worden, dat een derde persoon, Vincent van Gogh, toegevoegd kan worden en zo het museum tijdelijk omgevormd kan worden tot een soort pantheon van een drie-eenheid van de schilderkunst. De parallelle tentoonstelling “Rembrandt en van Gogh" is eenvoudig van opzet, zowel wat betreft de werken als de context. Voorzichtig wordt gesteld, dat van Gogh Rembrandt zeer liefhad en waardeerde. Ik raad toch aan om na op de begane grond en de eerste verdieping het duel Rembrandt - Caravaggio gezien te hebben de lift naar de derde verdieping ten nemen om daar de sfeervol ingerichte ontmoeting van Rembrandt en van Gogh mee te maken.

Jan Minkiewicz

"Rembrandt - Caravaggio", in het van Gogh Museum in Amsterdam, van 24 februari tot 18 juni.