ZAPASY MALARSKIE? REMBRANDT VS. CARAVAGGIO

2006.02.26 Nasza Polonia

Od pi±tku 24-go lutego aæ do 18-go czerwca bździe moæna w Amsterdamskim van Gogh Museum obejrzeę niezwyk³± konfrontacjź. Powieszone obok siebie - g³ównie parami - obrazy dwóch mistrzów baroku: Holendra Rembrandta i W³ocha Caravaggio.

Dziennikarze - krytycy sztuki - zaproszeni dwa dni wczeniej na prasowe otwarcie wystawy, byli jako zak³opotani. Dostarczony im materia³ mówi³ o geniuszach, gigantach baroku, o konfrontacji miźdzy odnowicielami malarstwa po³udniowo- i pó³nocno-europejskiego, o konfrontacji protestantyzmu z katolicyzmem, s³owem o dwóch bezspornych, wielow±tkowych mistrzach ca³ej epoki malarstwa, kaædego na swoim podwórku. No cóæ, prowadzi to prost± drog± do pojedynku. A pojedynek jak wiadomo prowadzi do wygranej i przegranej. Chociaæ kuratorom wystawy oczywicie nie o to chodzi³o, sporo krytyków wpad³o w pu³apkź. Kilka przyk³adów. "Jestem zdania, æe we wszystkich obrazach Caravaggio zdecydowanie góruje swoim dramatyzmem nad Rembrandtem", przekonywa³ mnie jeden krytyk. Z drugiej strony szepta³a mi do ucha inna koleæanka: "czy nie uwaæasz, æe nasz Rembrandt jednak zdecydowanie wygrywa pojedynek z Caravaggiem?". Kurator Duncan Bull, oprowadzaj±cy prasź po wystawie, wypowiada³ siź dyplomatycznie na temat pojedynku. Na pytanie, dlaczego zestawia siź tak ostentacyjnie dwóch malarzy, odpowiedzia³: "aby pokazaę wam, æe obaj s± geniuszami."

Trzeba podkrelię, æe choę w literaturze duæo znale¼ę moæna porównań Rembrandta z Caravaggiem i vice versa, to nigdy wczeniej nie wystawiono ich prac razem dla publicznoci. Rembrandt czźsto zwany jest "Caravaggiem pó³nocy" a Caravaggio "Rembrandtem po³udnia". To ostatnie chyba avant la lettre, poniewaæ Rembrandt urodzi³ siź cztery lata przed mierci± Caravaggio. Moæe wiźc byę mowa o wp³ywach Caravaggio na Rembrandta i wystawa zaczyna siź od obrazów kilku holenderskich "caravaggistów", takich jak Ter Brugghen i van Honthorst. Rembrandt te obrazy zna³ i przez nie zainteresowa³ siź ich w³oskim mistrzem. W literaturze podkrela siź jako najwiźksze zbieænoci u obu malarzy, ich niepowtarzalne stosowanie efektów wiat³a i cienia, ich fascynacjź kluczowymi sytuacjami w æyciu ludzkim i psychologiczne do nich podejcie. O ile te zbieænoci s± ewidentne, bardziej problematyczny jest przypisywany obu realizm. Na pewno Rembrandt jest bardziej - albo inaczej - realistyczny niæ Caravaggio. ¦wiat³o i cień traktowali podobnie rewolucyjnie. U Rembrandta doprowadzi³o to do jego niepowtarzalnego "pźdzla", do sublimacji wyeksponowania szczegó³ów w wybitnie realistyczny, prawie fotograficzny, sposób. Rembrandt malowa³ swoj± rodzinź, malowa³ wiat taki, jaki widzia³. G³źbszy dramat naleæy u Rembrandta jakby wy³uskiwaę spod jego estetyki realistycznej. Caravaggio pozostaje bardziej w tradycji ikonografii barokowej, czy nawet w pewnym sensie post-renesansowej. Jego uæycie wiat³a i cienia s³uæy raczej bezporednio abstrakcji, bezczasowemu dramatowi.


Amor - Caravaggio, foto Jan Minkiewicz



Duncan Bull oprowadza po wystawie - foto Jan Minkiewicz



Uczta Baltazara - Rembrandt, foto Jan Minkiewicz

Trzeba podkrelię, æe choę w literaturze duæo znale¼ę moæna porównań Rembrandta z Caravaggiem i vice versa, to nigdy wczeniej nie wystawiono ich prac razem dla publicznoci. Rembrandt czźsto zwany jest "Caravaggiem pó³nocy" a Caravaggio "Rembrandtem po³udnia". To ostatnie chyba avant la lettre, poniewaæ Rembrandt urodzi³ siź cztery lata przed mierci± Caravaggio. Moæe wiźc byę mowa o wp³ywach Caravaggio na Rembrandta i wystawa zaczyna siź od obrazów kilku holenderskich "caravaggistów", takich jak Ter Brugghen i van Honthorst. Rembrandt te obrazy zna³ i przez nie zainteresowa³ siź ich w³oskim mistrzem. W literaturze podkrela siź jako najwiźksze zbieænoci u obu malarzy, ich niepowtarzalne stosowanie efektów wiat³a i cienia, ich fascynacjź kluczowymi sytuacjami w æyciu ludzkim i psychologiczne do nich podejcie. O ile te zbieænoci s± ewidentne, bardziej problematyczny jest przypisywany obu realizm. Na pewno Rembrandt jest bardziej - albo inaczej - realistyczny niæ Caravaggio. ¦wiat³o i cień traktowali podobnie rewolucyjnie. U Rembrandta doprowadzi³o to do jego niepowtarzalnego "pźdzla", do sublimacji wyeksponowania szczegó³ów w wybitnie realistyczny, prawie fotograficzny, sposób. Rembrandt malowa³ swoj± rodzinź, malowa³ wiat taki, jaki widzia³. G³źbszy dramat naleæy u Rembrandta jakby wy³uskiwaę spod jego estetyki realistycznej. Caravaggio pozostaje bardziej w tradycji ikonografii barokowej, czy nawet w pewnym sensie post-renesansowej. Jego uæycie wiat³a i cienia s³uæy raczej bezporednio abstrakcji, bezczasowemu dramatowi.

Widaę to dobrze w porównaniu dwóch obrazów, które firmuj± wystawź, Amora Caravaggio i Ganymedesa Rembrandta. Dwa obrazy, które na swój sposób szydz± z tradycji. Amor wygl±da u Caravaggio wyzywaj±co, reprezentuje mi³o¶ę, wznios³a i przyziemn±, szlachetn± i perwersyjn±, mi³o¶ę, która góruje nad sztuk±, polityk±, wojn±, niesie w sobie jakby echa Pasoliniego, wznosi siź ponad czas. U Rembrandta Ganymedes, przecieæ jako naj³adniejszy ch³opiec wiata porwany przez Jupitera w postaci or³a, w szponach ptaka wygl±da jak brzydki bachor, który na dodatek siusia ze strachu. Tu widaę teæ przewrotno¶ę, ale bardziej sytuacyjn±, jakby przykut± do tera¼niejszoci zamiast unoszenia siź w bezczasowej abstrakcji. Podobnie jest z drug± par±: Maria Magdalena Caravaggio i Flora Rembrandta. Maria Magdalena jest portretem modelki ci±gniźtej z ulicy, m³odej dziewczyny, która juæ nosi w sobie wszystko, przeæyty upadek i po nim nawrócenie, albo dopiero przeczucie takiego losu. Flora Rembrandta jest prawie na pewno portretem jego æony Saskii. Przemawia tu estetyka i realizm w szczegó³ach malowanych bardzo precyzyjnie, trudniej doszukaę siź tu dramatu postaci Flory.

Przechadzaj±c siź po wystawie sam teæ siź zastanawia³em, kto tu lepszy, w czym róænica? I powoli zrozumia³em. U Rembrandta wzrusza pierwsze wejrzenie, oszo³amia piźkno kompozycji, nastrój i dopiero wtórnie przychodzi refleksja nad g³źbszymi warstwami opowieci zawartej w obrazie. U Caravaggio najpierw rzuca siź w oczy dramat, on przyci±ga uwagź, szczegó³y obrazu dopiero pó¼niej docieraj± do wiadomoci.

Kiedy doszed³em do ostatniej pary obrazów, zrozumia³em, æe wynik tych zapasów zawsze musi byę nierozstrzygniźty. "Uczta Baltazara" Rembrandta i "Wieczerza u Emausa" to dwa obrazy tak pe³ne swoistych szczegó³ów, ale i tak podobne - chociaæby w uæyciu wiat³a dla pokazania objawienia biesiaduj±cym albo w przedstawianiu postaci od pasa w celu zbliæenia ich do ogl±daj±cego. A swoisto¶ęænic? U Rembrandta wiźta rodzina jest zjednoczona, u Caravaggio Józef jest jakby odseparowany. Sk±d siź to bierze? Rembrandt æy³ w wiecie wieæego protestantyzmu, który preferowa³ Stary Testament, Caravaggio æy³ w cieniu Watykanu, gdzie bardzo ostroænie reformowano katolicyzm. Caravaggio by³ równieæ bardziej awanturniczy i bojowy jako cz³owiek niæ Rembrandt, co to oznacza³o dla ich twórczoci?

I te wszystkie nasuwaj±ce siź pytania stanowi± najwiźksz± zaletź tego pojedynku. I to, æe zdo³ano zebraę przesz³o 35 prac obu mistrzów, których nigdy nikt nie widzia³ razem. Muzea z ca³ego wiata odst±pi³y obrazy, w tym muzeum w Melbourne, które pierwszy raz w swojej historii wypoæyczy³o Rembrandta "Dwóch dyskutuj±cych starców". Ten zestaw, choę stale niepe³ny, pokazuje, æe mamy do czynienia z dwoma geniuszami sui generis, choę jako powi±zanymi. Koronny argument o remisie w pojedynku poda³ wspomniany juæ kurator Duncan Bull, stwierdzaj±c, iæ tak naprawdź naleæa³oby obu, Rembrandta i Caravaggio, zestawię z ich wielkim inspiratorem, Tycjanem.

I jeszcze uwaga uboczna. Wystawa "Rembrandt - Caravaggio" mieci siź raczej nietypowo w muzeum van Gogha. Przyczyna tego jest bardzo prozaiczna. Rijksmuseum - Muzeum Państwowe - przechodzi gruntown± przebudowź, tylko jedno skrzyd³o jest czynne. Nie bźd±c w stanie ulokowaę tak prestiæowej wystawy u siebie, dyrektor Rijksmuseum chźtnie przyj±³ ofertź swego kolegi z s±siedniego muzeum van Gogha ugoszczenia szczytowej wystawy w ramach roku Rembrandta. Dodatkowy bonus dla gospodarza polega na tym, æe moæna by³o do³±czyę trzeci± postaę, Vincenta van Gogha i w ten sposób przerobię muzeum czasowo na co w rodzaju wi±tyni trójcy malarstwa. Równoleg³a wystawa Rembrandt a van Gogh ma skromny charakter, zarówno jeli chodzi o prace, jak i o kontekst. Podaje siź ostroænie, æe van Gogh bardzo lubi³ i ceni³ Rembrandta. Zachźcam jednak po obejrzeniu na parterze i pierwszym piźtrze pojedynku Rembrandt - Caravaggio do udania siź na trzecie piźtro na ³adnie urz±dzone spotkanie Rembrandta z van Goghiem.

Jan Minkiewicz

"Rembrandt - Caravaggio", w muzeum van Gogha w Amsterdamie, od 24 lutego do 18 czerwca.

 

SCHILDERSWEDKAMP? REMBRANDT VS. CARAVAGGIO

Van vrijdag 24 februari tot 18 juni kan in het Amsterdamse van Gogh Museum een uitzonderlijke confrontatie bekeken worden. Naast elkaar hangen daar - veelal in paren - doeken van twee meester van de barok: de Hollander Rembrandt en de Italiaan Caravaggio.

Journalisten - kunstcritici - die twee dagen eerder uitgenodigd waren voor de persopening van de expositie, waren ietwat in verwarring. Het aangeboden persmateriaal spreekt van genieėn, giganten van de barok, van een confrontatie tussen vernieuwers van de Noord- en Zuid-Europese schilderkunst, van een confrontatie tussen protestantisme en katholicisme, met andere woorden over twee onbetwiste, veelzijdige meesters van een heel tijdperk in de schilderkunst, ieder op zijn eigen achtertuin. Welaan, dat voert regelrecht naar een tweestrijd. En een tweestrijd leidt tot zege en nederlaag. De curatoren van de tentoonstelling ging het daar uiteraard niet om, maar nogal wat critici ontliepen de valkuil niet. Een paar voorbeelden. "Ik vind, dat in alle doeken Caravaggio met zijn drama beslist Rembrandt overtreft", wilde een van de critici mij overtuigen. Van de nadere kant fluisterde een andere collega mij in het oor: "vind je ook niet, dat onze Rembrandt het duel met Caravaggio duidelijk wint?". Curator Duncan Bull, die de pers rondleidde, liet zich diplomatiek uit over een tweestrijd. Op de vraag, waarom gekozen was voor een zo ostentatief samenbrengen van twee schilders, antwoordde hij: “om jullie te laten zien, dat beiden genieėn zijn."

Het moet gezegd worden, dat hoewel de literatuur bol staat van vergelijkingen tussen Rembrandt en Caravaggio en vice versa, niet eerder hun werken samen aan het publiek getoond zijn. Rembrandt wordt vaak de "Caravaggio van het Noorden" genoemd en Caravaggio de "Rembrandt van het Zuiden". Dat laatste dan wel avant la lettre, aangezien Rembrandt slechts vier jaar voor de dood van Caravaggio werd geboren. Er kan dus sprake zijn van invloeden van Caravaggio op Rembrandt en de tentoonstelling begint met werken van enkele Hollandse "caravaggisten" als Ter Brugghen en van Honthorst. Rembrandt kende die werken en kreeg zo belangstelling voor hun Italiaanse voorbeeld. Als grootste overeenkomsten tussen beide schilders worden in de literatuur worden genoemd; hun onovertroffen gebruik van effecten van licht en donker, hun fascinatie met sleutelmomenten in het menselijke bestaan en een psychologische benadering daarvan. In zoverre deze overeenkomsten vrij duidelijk zijn, ligt het iets ingewikkelder met het hun beiden toegeschreven realisme. Rembrandt is zeker meer, of anders, realistisch dan Caravaggio. Licht en donker gebruikten zij even revolutionair. Bij Rembrandt leidde dit tot zijn onovertroffen “penseelvoering", tot de sublimatie van het tonen van details op een uitgelezen realistische, bijna fotografische manier. Rembrandt portretteerde zijn familie, schilderde de wereld, die hij zag. Het diepere drama moet bij Rembrandt als het ware van onder zijn realistische esthetiek gepeld worden. Caravaggio blijft meer in de iconografische traditie van de barok, of misschien zelfs van de laat-renaissance. Zijn gebruik van licht en donker dient eerder op directe wijze de abstractie, het boventijdse drama.

Dat is goed te zien bij een vergelijking van twee werken, die de hele tentoonstelling adverteren, de Amor van Caravaggio en de Ganymedes van Rembrandt. Twee werken, die op hun manier de draak steken met de traditie. Amor is bij Caravaggio uitdagend, beeldt liefde uit, de verhevene en vulgaire, de edele en perverse, liefde, die boven kunst, politiek en oorlog uittorent, die iets van een echo van Pasolini in zich draagt, boven de tijd uitstijgt. Ganymedes, toch als mooiste jongeling op aarde door Jupiter geroofd in de gedaante van adelaar, is bij Rembrandt in de klauwen van de vogel een lelijke kleuter, die bovendien uit angst een plasje doet. Hier ook een verdraaiing, maar meer situationeel, als het ware geketend aan de realiteit in plaats van zich te verheffen in tijdloze abstractie. Iets soortgelijks gebeurt bij een ander paar: Maria Magdalena van Caravaggio en Flora van Rembrandt. Maria Magdalena is het portret van een van straat gehaald model, van een jonge vrouw, die al alles in zich draagt, de val en daarop de verlossing, of pas een voorgevoel van dat lot. De Flora van Rembrandt is bijna zeker een portret van zijn vrouw Saskia. Hier ademt esthetiek en realisme in precies geschilderde details, moeilijker is het drama van de persoon van Flora te ontdekken.

Over de tentoonstelling lopend, begon ik mezelf ook af te vragen, wie is beter, waar is het verschil? En langzaamaan ging ik het begrijpen. Bij Rembrandt ontroert de eerste aanblik, overweldigt de compositorische schoonheid, de stemming, en pas daarna komt de gedachte aan de diepere lagen van het verhaal, dat in het schilderij besloten ligt. Bij Caravaggio wordt je allereerst bevangen door het drama, dat trekt de aandacht, en pas daarna dringen de details van het schilderij tot het bewustzijn door.

Toen ik bij het laatste paar aankwam, begreep ik, dat de uitslag van deze tweekamp altijd onbeslist moet zijn . "Belsassars feest" van Rembrandt en "De Emmaüsgangers" van Caravaggio dat zijn twee schilderijen met zoveel eigen details, maar ook zo op elkaar lijkend. Neem het gebruik van het licht om een verschijning aan de dis uit te beelden of het uitbeelden van personen vanaf hun middel om hen zo directer op de toeschouwer te zetten. En de eigenheid in verschillen? Bij Rembrandt is de heilige familie een eenheid, bij Caravaggio lijkt Jozef buitengesloten te zijn. Waar komt dat vandaan? Rembrandt leefde in een wereld van jong protestantisme, dat vasthield aan het Oude Testament, Caravaggio leefde in Italiė in de schaduw van het Vaticaan, waar het katholicisme zeer voorzichtig werd gereformeerd. Caravaggio was meer avontuurlijk en strijdbaar als mens dan Rembrandt, wat betekende dat voor hun creativiteit?

Dat zulke vragen zich opdringen is de grootste verdienste van deze tweestrijd. En het feit, dat meer dan 35 doeken van beide meesters zijn verzameld, die niemand ooit eerder bij elkaar heeft gezien. Musea uit de heel wereld hebben werken uitgeleend, waarbij het museum van Melbourne Rembrandts "Twee disputerende oude mannen" zelfs voor het eerst in zijn historie heeft uitgeleend. Deze verzameling, hoewel nog steeds onvolledig, laat zien, dat wij inderdaad te maken hebben met twee genieėn sui generis, maar op een bepaalde manier met elkaar verbonden. Het kroonargument voor de remise werd gegeven door curator Duncan Bull, die vaststelde, dat eigenlijk beiden, zowel Rembrandt als Caravaggio, in context gezet zouden moeten worden met hun beider grote inspiratiebron, Titiaan.

En nog een kanttekening. De expositie "Rembrandt - Caravaggio" is nogal ontypisch gesitueerd in het van Gogh Museum. De reden is nogal prozaļsch. Het Rijksmuseum wordt grondig verbouwd en slechts één vleugel is open. Niet in staat om een zo prestigieuze expositie in zijn museum onder te brengen, nam de directeur van het Rijksmuseum met beide handen het aanbod aan van zijn collega om in het naburige van Gogh Museum onderdak te verschaffen aan de topexpositie van het Rembrandt-jaar. Het kan een extra bonus voor de gastheer genoemd worden, dat een derde persoon, Vincent van Gogh, toegevoegd kan worden en zo het museum tijdelijk omgevormd kan worden tot een soort pantheon van een drie-eenheid van de schilderkunst. De parallelle tentoonstelling “Rembrandt en van Gogh" is eenvoudig van opzet, zowel wat betreft de werken als de context. Voorzichtig wordt gesteld, dat van Gogh Rembrandt zeer liefhad en waardeerde. Ik raad toch aan om na op de begane grond en de eerste verdieping het duel Rembrandt - Caravaggio gezien te hebben de lift naar de derde verdieping ten nemen om daar de sfeervol ingerichte ontmoeting van Rembrandt en van Gogh mee te maken.

Jan Minkiewicz

"Rembrandt - Caravaggio", in het van Gogh Museum in Amsterdam, van 24 februari tot 18 juni.