Prawie każdemu wydaje się, że te karykatury Hitlera, Goebbelsa, Mussoliniego, Hirohito już gdzieś widział. Zapewne ma rację, są one bowiem bardzo charakterystyczne. Ale kto wie, że ich autorem jest Arthur Szyk, a tym bardziej, kto wie, kim był Arthur Szyk? Ja dowiedziałem się o nim dopiero podczas niedawnego pobytu w Berlinie, gdzie w ‘Deutsches Historisches Museum' odbywa się jego wystawa.

Arthur Szyk urodził się w 1894 r. w Łodzi w rodzinie polsko-żydowskiej. Ojciec wysyła go na studia plastyczne do Paryża, które później kończy w Krakowie. W latach 20-ych wraca do Paryża już z własną rodziną - żoną i synem. Odrzucając modernizm w sztuce koncentruje się na wzorach średniowiecznych, malując polskie i żydowskie tematy historyczne. Angażuje się również w sprawy polityczne, w tym również Ligi Narodów i państwa palestyńskiego. W okresie międzywojennym rysuje ilustracje do różnych książek, miedzy innymi Lewisohna ‘Ostatnich Dni Shylocka'. Wystawia też kilka razy w Stanach. Wojna zastaje go w Londynie, gdzie powstają jego pierwsze ilustracje polityczne, a raczej karykatury anty-faszystowskie. Polski rząd emigracyjny wysyła go z tymi pracami na podróż promocyjną po Ameryce Północnej. Szyk osiedla się w 1940 r. w Nowym Yorku. Tu powstaje większość jego karykatur czołowych nazistów i faszystów.

Można powiedzieć, że Arthur Szyk walcząc o pokój i sprawiedliwość naraził się wszystkim stronom w Drugiej Wojnie Światowej i w okresie zaraz po niej. Oczywiście, na pierwszym miejscu bezlitośnie ośmieszał nazistów. Ale i Sowieci go nie lubili za przestawianie Goebbelsa, po podpisaniu Paktu Mołotow-Ribbentrop, w rosyjskiej kufajce. Aliantom zachodnim naraził się ostrym potępianiem ich bierności wobec tragedii Holocaustu. Głośno domagał się w prasie amerykańskiej interwencji, bezpośredniej pomocy dla europejskich Żydów. Ale i w środowisku żydowskim Szyk nie wszędzie był popularny. Apelował bowiem niezmordowanie o powołanie żydowskiej armii, która by się na kontynencie europejskim miała włączyć w walkę z Trzecią Rzeszą. Szczególnie powstanie w getcie warszawskim stymulowało go do takich apeli. Eleonor Roosevelt, żona prezydenta, nazwała go ‘Jednoosobową armią'.

Po wojnie Szyk zajął się nowopowstałym państwem izraelskim oraz dyskryminacją czarnych Amerykanów. W 1948 r. otrzymuje obywatelstwo amerykańskie. W ramach kontynuacji walki o pokój uczestniczy jako członek licznej delegacji „Żydów przeciwko Faszyzmowi” w sławetnym Kongresie Pokojowym we Wrocławiu w 1949 roku. Zapewne przyczyniło się to do faktu, że w 1951 r. Komisja MacCarthyiego przesłuchiwała go w sprawie domniemanej działalności anty-amerykańskiej i członkowstwa w partii komunistycznej.

Niczego mu jednak nie udowodniono. W tym samym roku Arthur Szyk zmarł na zawał serca. Ciekawa postać z nowoczesnej historii Polski, mało znana ale na pewno zasługująca na zainteresowanie.

Jan Minkiewicz

KARIKATUREN VAN ARTUR SZYK IN BERLIJN

Bijna iedereen zal denken, dat hij deze karikaturen van Hitler, Goebbels, Mussolini, Hirohito al ergens heeft gezien. Waarschijnlijk terecht, want ze zijn erg karakteristiek. Maar wie weet, dat hun auteur Arthur Szyk heet, en nog meer, wie weet, wie Arthur Szyk was? Ik heb hem pas leren kennen tijdens een recent bezoek aan Berlijn, waar in het ‘Deutsches Historisches Museum' een expositie van hem plaatsvindt.

Arthur Szyk is In 1894 in Łódź geboren In een Pools-Joods gezin. Zijn vader stuurt hem naar Parijs voor een kunstopleiding, die hij later in Kraków afmaakt. In de jaren 20 keert hij terug naar Parijs met inmiddels zijn eigen gezin - vrouw en zoon. Wars van modernisme in de kunst concentreert hij zich op voorbeelden uit de middeleeuwen, Poolse en Joodse historische thema's schilderend. Hij engageert zich ook in politieke zaken, zoals de Volkerenbond en de Palestijnse staat. In het interbellum maakt hij ook illustraties voor boeken, order meer voor ‘Laatste dagen van Shylock' van Lewisohn. Hij exposeert ook een paar maal in de VS. Als de oorlog uitbreekt is hij In London, waar zijn eerste politieke illustraties, of liever gezegd antifascistische karikaturen ontstaan. De Poolse regering In ballingschap zendt hem met die werken op promotiereis naar Noord-Amerika. In 1940 vestigt Szyk zich in New York. Hier ontstaan de meeste van zijn karikaturen van leidende nazi's en fascisten.

Gesteld kan worden, dat Arthur Szyk in zijn kuistocht voor vrede en rechtvaardigheid alle partijen in de Tweede Wereldoorlog en de periode direct daarna op de tenen heeft getrapt. Uiteraard beschimpte hij allereerst genadeloos de Nazi's. Maar ook de Sovjet waren niet blij met zijn voorstelling van Goebbels in Russisch kostuum, ter gelegenheid van het Molotov-Ribbentrop Pact. Bij de geallieerden viel hij niet In de smaak door zijn scherpe kritiek op de laksheid van het Westen in het aangezicht van de tragedie van de Holocaust. Luid eiste hij in de Amerikaanse pers ingrijpen en directe steun aan de Europese Joden. Maar ook in de Joodse gemeenschap was Szyk niet overal even populair. Hij ijverde namelijk onvermoeibaar voor het oprichten van een joods leger, dat in Europa mee zou moeten strijden het Derde Rijk. Speciaal de opstand in het Getto van Warschau stimuleerde hem tot zulke. Presidentsvrouw Eleonor Roosevelt noemde hem ‘een eenmansleger'.

Na de oorlog hield Szyk zich bezig met de nieuwe staat Israel en de discriminatie van zwarte Amerikanen. In 1948 wordt hij Amerikaans staatsburger. In het kader van zijn niet aflatende strijd voor vrede neemt hij als lid van een grote delegatie Antifascistische Joden in 1949 deel aan het beruchte vredescongres in Wrocław. Dat zal één van de redenen zijn geweest, waarom hij In 1951 ondervraagd is door de Commissie McCarthy In verband met vermeende anti-Amerikaanse activiteiten en lidmaatschap van de communistische partij.

Arthur Szyk-plakat

Arthur Szyk-Lebensraum

Arthur Szyk-Do Not Forgive Them

Arthur Szyk - Wagner

Arthur Szyk - Anti Christ