Gazeta Wyborcza >  Kultura >  Artykuły

Łakomstwo fotografek

Beata Łyżwa-Sokół 2009.03.19 , ostatni aktualizacja 2008.03.18 18:09 Gazeta Wyborcza

Zdjęcia skrywane w rodzinnych albumach, zapomniane z racji krótkiego życia gazet, ożywają po latach z siłą wpisaną w tajemnicę fotografii. W Zachęcie można oglądać blisko 400 zdjęć polskich fotografek, które na kliszy utrwalały wszystko, co było dla nich ważne od XIX po koniec XX wieku, zarówno w sferze publicznej, jak i tej prywatnej.

Fotografia była ich zawodem, hobby, sposobem aktywności społecznej. W Zachęcie zobaczymy prace emancypantek Jadwigi Golcz i Wandy Chacińskiej, które już pod koniec XIX w. zawodowo zajmowały się fotografią, zdjęcia baronowej Izabeli Lipowskiej, która dokumentowała życie dworu i wsi w Hucisku, kadry z Powstania Warszawskiego łączniczki Ireny Kummant-Skotnickiej, prace fotoreporterek prasowych: Ireny Jarosińskiej ("Świat", "Polska"), Anny Musiałówny ("Polityka"), dokumentalistek Moniki Redzisz i Moniki Bereżeckiej z Zorka Project ("Gazeta Wyborcza").

Widać w tych zdjęciach inspiracje najlepszymi światowymi wzorcami: Augusta Sandera - ojca portretu socjologicznego, twórcy francuskiej fotografii humanistycznej H.C. Bressona, Dorothei Lange dokumentującej skutki gospodarczej depresji w latach 30. w USA, Walkera Evansa fotografującego amerykańską architekturę miejską.

Zapis socjologiczny

Wszystko było ważne: historia, to co aktualnie dzieje się w kraju, ale też we dworze, miasteczku, na podwórku i tuż za oknem. Fotografki latami realizowały cykle zdjęć. Janina Mierzecka w latach 30. wykonała dla męża dermatologa cykl "Ręka pracująca", studium dłoni pracowników fizycznych, traktowany dziś nie tylko jako dokument, ale też przykład fotografii artystycznej.

Zapalona ogrodniczka i hodowczyni pszczół Jadwiga Wolska na początku XX w. portretowała mieszkańców dworu i okolic Dołęgi - pełne godności studia w odświętnych strojach, na tle dworu, lasu czy chałupy. Niezwykłą dokumentację etnograficzną Wielkopolski stworzyła córka walczącego w powstaniu styczniowym generała Piotra Szembeka i Marii z Fredrów - Zofia, która od 1899 r. jeździła z aparatem po wsiach, rejestrując "typy ludowe", obrzędy, stroje i architekturę.

Mistrzynią tego gatunku jest Zofia Rydet, autorka projektu "Zapis socjologiczny" złożonego z kilkunastu tysięcy negatywów, pokazującego ludzi w otoczeniu przedmiotów będących dorobkiem ich życia. W Zachęcie zobaczymy jej rzadziej prezentowaną serię "Prywatne mitologie" przedstawiającą domowe kąciki z pamiątkowymi zdjęciami. Rydet, o której mówiono, że "jej łakomstwo fotograficzne było nieposkromione", nazywała je "inwentaryzacją", jednak określenie "zapis socjologiczny" przylgnęło do podobnych cykli. Ich mottem mogłyby się stać słowa Rydet: "Mnie nie będzie, ciebie nie będzie, a ta fotografia zostanie".

Dziś formę zapisu kontynuują m.in. Weronika Duda-Łodzińska, autorka pokazywanego w Zachęcie cyklu o pokojach panieńskich, czy duet Zorka Project portretujący grupy społeczne i zawodowe.

Życie jest fotogeniczne

Fotografia dokumentalna i reportażowa rozwijała się w Polsce pozbawionej wolności, w latach komunistycznego reżimu i stanu wojennego. Stąd na wystawie zdjęcia oficerów walczących w I wojnie światowej zakwaterowanych w okolicy dworu Marii Lipowskiej, dokumentacja pozostałości po getcie Marii Chrząszczowej oraz jej zdjęcia z obozu w Auschwitz, gdzie dotarła w 1945 r. Są też nigdy niepokazywane fotografie Ireny Elgas-Markiewicz z pochodu 3-majowego w Krakowie z 1946 r. oraz zdjęcia z powstania w Marsylii związanej z francuskim Ruchem Oporu Julii Pirotte. Jej autorstwa są też unikalne fotografie z pogromu kieleckiego opublikowane w "Strachu" Jana Tomasza Grossa. Wyjątkowy charakter ma prowadzony od 1982 r. "Fotodziennik" Anny Beaty Bohdziewicz, osobisty zapis peerelowskiej rzeczywistości, opatrzony komentarzami autorki.

Wśród reportaży społecznych wyróżnia się materiał Anny Musiałówny "Najgorszy środek antykoncepcyjny" dotyczący aborcji, opublikowany w 1975 r. w magazynie "itd.", oraz reportaż z sierocińca dla dzieci żydowskich w Otwocku Julii Pirotte. Irena Jarosińska w 1960 r. zrealizowała materiał w rzeźni, reporterka młodego pokolenia Maria Zbąska w latach 90. fotografowała blokersów.

Wystawa w Zachęcie pokazuje, jak bardzo brakowało spojrzenia fotografek na polską rzeczywistość i jak interesujące było ich życie.

Rozmowa z Anną Beatą Bohdziewicz

Zawód: fotograf czy fotografka?

- Fotograf. Nie fotografik. Choć rzeczywiście jestem fotografką, w końcu jestem kobietą.

Niektórzy lubią podkreślać tę różnicę.

- Nigdy nie czułam się dyskryminowana, nie uważam też by moja fotografia była kobieca.

Zajmuje się pani dokumentem, reportażem - to dziedziny fotografii częściej wybierane przez mężczyzn.

- Do roku 1980 fotografia była moim hobby. 1980 rok otworzył mi oczy na rzeczywistość, która stała się ciekawsza niż to wszystko, co mogłabym sobie wymyślić w studiu.

Od 26 lat prowadzi pani "Fotodziennik, czyli piosenkę o końcu świata", w którym przeplatają się zdjęcia z oficjalnych wydarzeń z tymi z życia prywatnego.

- "Fotodziennik" składa się ze zdjęć reporterskich, innych niż te z gazet, takich, które bardziej przypominają fotografię amatorską. To moja prywatna gazeta. Przyjęło się, że zdjęcie reporterskie mówi samo za siebie. Nie zgadzam się z tym, dlatego dopisuję komentarze.

Fotografia, na której ludzie niosą siatkę z papierem toaletowym, jest podpisana: "Środa 22 grudnia 1982 r. - zdobycz na święta".

- Czasem się zastanawiam, czy moje komentarze, często ironiczne, będą kiedyś zrozumiałe. "Fotodziennik" to trochę literatura. Jestem zbyt leniwa, żeby codziennie pisać, dlatego fotografuję i dopisuję komentarze. W latach 70. podobny fotodziennik, choć bez podpisów, prowadził słynny japoński fotograf Araki, dziś taką formułę mają niektóre fotoblogi. "Fotodziennik" jest prablogiem.

Codziennie pani fotografuje?

- Nie codziennie, ale ciągle. Na początku każdego dnia robiłam zdjęcie, teraz do niczego się nie zmuszam. Nie biegam już po wszystkich konferencjach, nie chodzę do Sejmu. Moje zdjęcia to takie "zapiski niespiesznego przechodnia", kogoś, kto ma czas, żeby zauważać drobiazgi. To jest coraz trudniejsze. Całe lata 80. przechodziłam na piechotę, teraz jeżdżę samochodem, co utrudnia fotografowanie.

Nadal pojawia się pani w miejscach, gdzie dzieje się coś ważnego. Nie chodzi więc tylko o fotografię.

-Ostatnio bardzo chciałam być w Teatrze Narodowym na jubileuszu "Dziadów". Mimo zakazu zrobiłam wiele zdjęć, jedno z nich wybrałam na wystawę w Zachęcie. Nie znalazłam się tam z powodu fotografii, ale dlatego, że chciałam uczestniczyć w czymś dla mnie ważnym.

Robiłam także zdjęcia w trakcie porodu wnuczki. Jeszcze zanim odcięłam pępowinę, płacząc ze wzruszenia, sfotografowałam Julkę w pierwszej minucie jej życia. Nie poszłam do szpitala po to, aby robić zdjęcia, ale żeby być z córką. Fotografuję mimochodem.

Czy bycie fotografem to dobre zajęcie dla kobiety?

- Idealne, jeśli się dobrze zorganizować. Wolny zawód, można otworzyć studio i robić portrety, fotografować jedzenie albo modę, można też biegać po mieście. Praca reportera jest najtrudniejsza, sprzęt jest ciężki, koledzy zwykle silniejsi, wyżsi, tu nie ma puszczania przodem. Pewnie dlatego jest mniej fotoreporterek. Potrzebna jest wytrwałość, upór, determinacja.

Jak reagowali koledzy fotoreporterzy, gdy w stanie wojennym pojawiła się pani wśród nich?

- Fotografowałam wtedy małym olympusem, a koledzy mieli profesjonalne aparaty, bo mężczyźni lubią mieć wszystko co najnowsze. Patrzyli na mnie z uśmiechem. Podobnie traktowali "Fotodziennik".

Kobiety fotografują inaczej?

- Każdy człowiek widzi inaczej. Może kobiety mają większe zamiłowanie do szczegółu? Jednak gdybyśmy na wystawie pokazali niepodpisane prace fotografów i fotografek, trudno byłoby je odróżnić.

Czy fotografia kobiet była dotychczas marginalizowana?

- W ogóle polski fotoreportaż jest marginalizowany i nieopisany. Historię fotografii światowej opracowali Anglosasi i Francuzi, którzy nas pominęli. Gdy parę lat temu w Nowym Jorku pokazano portrety Witkacego, Amerykanie oniemieli.

Najciekawsze zdjęcia reportażowe i dokumentalne powstały w Polsce wtedy, gdy nie było wolności, pod zaborami, w czasie powstania warszawskiego i w stanie wojennym. Trzeba to opisać - zarówno fotografię mężczyzn, jak i kobiet.

Źródło: Gazeta Wyborcza