"Diva. Reinakarnacja", Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie, 2005

(c) JACEK WAJSZCZAK/REPORTER

"Kara i zbrodnia", 2002

"Olimpia" (fragment) 1996

"Piramida zwierząt", Zachęta, 1993

"Zazdroszczę tym artystom, którzy tworzą estetyczne, oszczędne, ładnie wykończone przedmioty - mówiła przed kilkoma laty. - Albo konceptualistom, którzy posługują się tekstem, żonglują ideami. Ja też bym tak chciała, ale nie przychodzą mi do głowy fajne pomysły, tylko upierdliwe, ciężko wykonalne". Najskuteczniejszą formę kontaktu z Katarzyną Kozyrą stanowi dziś Internet, bo artystka ciągle jest w drodze. Obecnie pracuje nad czterema projektami naraz. "Kontynuuję zawzięcie "In art dreams come true" z Gloria Viagra i Maestro Grzegorz Pitulej (niedługo muszę zakończyć - szukam kasy na montaż i parę ostatnich scen). Kontynuuję "Faces" z Tancerzami. Przygotowuję projekcik, co do którego NIE WOLNO MI się zdradzić z obawy, że nic nie wyjdzie. PERFORMANS PRZYGOTOWUJĘ... mniejszy... i zaraz potem większy chyba. Tyle na: styczeń, luty, marzec".

Wysyłam e-maila: Czy projekt artystyczny musi wymagać poświęcenia?

- Ja do projektu podchodzę poważnie - odpowiada. - Jeśli coś jest proste i oczywiste, nie marnuję na to czasu.

- W sztuce najważniejsza jest dla pani treść, która ma poruszyć ludzi. Czy odbiorców, którzy śledzili na żywo wydarzenia w Biesłanie, da się jeszcze poruszyć?

- Sztukę i rzeczywistość odbiera się jednak na różnych płaszczyznach. Trudno rozpatrywać Biesłan w kategoriach estetycznych czy filozoficznych. Sztuka i życie gdzieś się zazębiają, ale nie jadą na tym samym wózku.

- Jedna z internautek napisała o pani: "Jest gotowa na mordowanie żywych zwierząt dla swojej zabawy. Jeśli nie byłoby to karalne, jestem pewna, że posunęłaby się szybciutko do użycia zwłok dzieci, kobiet, mężczyzn. To zwykła koza idąca po trupach do celu (dosłownie!). Zero duchowości. Tylko popularność i kasa. Dno!!!". A gdyby rzuciła to prosto w oczy?

- Takiej osobie odpowiedziałabym, że szuka tanich wrażeń - odpisuje Kozyra. Jej samej zarzucano to wielokrotnie.

Do góry nogami

Atmosfera skandalu towarzyszy jej od pracy dyplomowej na Wydziale Rzeźby warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. "Piramidę zwierząt" tworzyły wypchane trocinami koń, pies, kot i kogut. Opinią publiczną wstrząsnęła wiadomość, że czworonogi zostały zabite dla potrzeb dzieła. Prawda była nieco inna. Koń przeznaczony był do rzeźni, pies i kot były już nieżywe, gdy znalazła je Kozyra, jedynie kogut padł ofiarą artystycznego projektu.

Impulsem do powstania rzeźby była bajka "O czterech muzykantach z Bremy" braci Grimm. "Zaczęło się od wyobrażenia sobie zwierząt - tłumaczyła autorka w wywiadzie dla "Gazety Wyborczej". - Uciekają one przed śmiercią. Osioł miał być zabity, pies zastrzelony, kot utopiony, kogut zjedzony na obiad. W czasie swej wędrówki wdrapują się jedno na drugie, by zajrzeć przez okno do chatki. W bajce był osioł, ale koń jest lepszy, bo konia bardziej żal. Przewrotność tej pracy na tym polega, że wywracam bajkę do góry nogami. Tym razem zwierzęta nie uciekły spod noża i tak naprawdę nigdy nie mają szansy uciec. Nie chodziło o to, żeby kogoś zranić, żeby zabić, sprawdzić się. To była próba podzielenia się z ludźmi tym, co sobie uświadomiłam: istnienie polega na przemianie, rotacji, wzajemnym zżeraniu się. Nie chciałam nikomu uświadomić, że nie wolno zabijać zwierząt. Tu nie ma nic do uświadamiania. Po prostu tak jest. Nikt nie rozpacza nad kurami, końmi, krowami, które codziennie giną. A tu nagle ludzie odczuli, że zabito zwierzęta".

Ekspozycji towarzyszyła projekcja filmu wideo, pokazującego proces obdzierania konia ze skóry. W ulotce towarzyszącej premierowej prezentacji dyplomu Kozyra pytała: "Czy ta praca może być oceniona tylko jako rzeźba, czy również daje się ocenić proces jej przygotowania i wiążące się z nim reakcje i przeżycia?".

Odpowiedź była twierdząca. Zarząd Główny Związku Polskich Artystów Plastyków wysłał pisma protestacyjne do rektora ASP oraz Ministerstwa Kultury i Sztuki, powiadamiając jednocześnie redakcję programu telewizyjnego "Animals". Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami groziło artystce sądem. Xymena Zaniewska-Chwedczuk, słynna projektantka mody, scenograf i architekt, pisała w liście otwartym: "Zastąpienie indolencji warsztatowej dreszczykiem, że oto oglądamy trupy prawdziwych zwierząt, wydaje mi się wyjątkowo parszywe". "Uważam to za pornografię" - dorzucał profesor Jacek Woźniakowski na łamach "Tygodnika Powszechnego". Kozyra przeżyła wstrząs, o którym opowiadała plastykowi Arturowi Żmijewskiemu: "Wybuch afery mnie zaskoczył. Pierwsze napastliwe artykuły w prasie sprawiły mi satysfakcję. Lawina następnych wzbudziła mój histeryczny strach. Przestałam panować nad ogarniającym mnie lękiem. Całymi tygodniami nie mogłam spać".

Stała się wrogiem publicznym numer jeden, obrońcy moralności zaczęli grzebać w jej życiu prywatnym tak skutecznie, że wkrótce gruchnęła wiadomość o ciężkiej chorobie artystki. W 1992 r. lekarze stwierdzili u niej nowotwór złośliwy węzłów chłonnych.

Mieć to za sobą

Jej oboje rodzice - Alicja i Ryszard - byli ekonomistami. Ojciec pracował w Przedsiębiorstwie Handlu Zagranicznego Animex, co wiązało się z koniecznością długich pobytów za granicą. Kiedy miała trzy lata, wyjechała z rodziną do Austrii. Naukę w podstawówce rozpoczęła w Wiedniu, a kontynuowała w Warszawie. Do gimnazjum chodziła w Monachium.

Wrócili do Polski, gdy miała 17 lat. Trafiła do znanego z żelaznej dyscypliny Liceum im. Lelewela. "Tam mnie amputowali - wspominała po latach. - Pierwszy raz poczułam, że chciałabym być babcią, żeby mieć to za sobą". Nauka szła jak po grudzie, więc zmieniła szkołę na liceum dla pracujących przy Centrum Kształcenia Ustawicznego nr 1 w Warszawie, ironicznie zwane "sorboną". Dwa tygodnie przed jej maturą ojciec zmarł na raka. Przez długi czas błąkała się po kursach pomaturalnych, żadnego nie skończyła. Rok przepracowała w Zakładzie Usług Blacharskich i Dekarskich u przyjaciela matki. Wreszcie postanowiła zdobyć wyższe wykształcenie, wybór padł na germanistykę. Po trzech latach rzuciła studia, na których szło jej nieźle, i zamieszkała z rzeźbiarzem po warszawskiej ASP. Postanowiła rzeźbić.

Na pierwszym roku studiów trafiła do pracowni Gustawa Zemły, potem uczyła się w słynnej pracowni Grzegorza Kowalskiego. To on wpajał studentom, by ich sztuka nie pozostawiała odbiorcy obojętnym. Kozyra już wtedy lubiła zaskakiwać. Gdy profesor zlecił studentom przygotowanie pracy na temat biblijnej "drabiny Jakubowej" (w Biblii czytamy, że "Jakub ujrzał we śnie drabinę stojącą na ziemi, sięgającą nieba, i aniołów wstępujących, i zstępujących po niej"), przyniosła tylko budzik, który zadzwonił. Kiedy wybuchła afera z dyplomem "Piramida zwierząt", rektor ASP Adam Myjak ujął się za jedną ze zdolniejszych studentek. Ale część profesorów wypomina mu to do dziś.

Znowu był skandal

"Ma pani raka" - usłyszała na ostatnim roku studiów. Zaczęło się długotrwałe leczenie. Dwa lata po dyplomie zrealizowała pracę "Więzy krwi", która została rozplakatowana na billboardach w kilku miastach. Na zdjęciu były dwie nagie kobiety: ona i jej o trzy lata młodsza siostra, która urodziła się bez nogi. W tle krzyż i półksiężyc.

Wojewoda łódzki natychmiast złożył zawiadomienie do prokuratury. Jedna z radnych w Bielsku-Białej domagała się zdjęcia czegoś, co "neguje m.in. takie wartości, jak rodzina i religia. Wyszydza symbole religijne, prezentuje postawę homoseksualną, posługuje się kalectwem do zobrazowania tezy: dobro - zło". Protestowali także przedstawiciele Akcji Katolickiej. Firma AMS, która wyprodukowała plakaty, postanowiła je częściowo zakleić. Znowu był skandal. "Nie myślałam, że to może kogoś obrazić - mówiła Kozyra. - Nie wiem, o co chodzi w tych protestach. Przecież bardziej prowokujące są plakaty z kobietami reklamującymi bieliznę. "Więzy krwi" to była odpowiedź na wojnę w Bośni. Chodziło o spory etniczne, w których dwie strony identyfikują się z symbolami religijnymi. Dlatego zestawiłam czerwony krzyż i półksiężyc. I ciała dwóch kobiet, które są rodziną. Galeria AMS zaproponowała, by tę kompozycję wywiesić na billboardach. Zgodziłam się, bo chciałam sprawdzić, jak to będzie wyglądało na ulicy...".

Tymczasem filozof Ryszard Legutko grzmiał na łamach "Życia": "Sprawa Kozyry potwierdza dwa znane zjawiska. Po pierwsze, kiedy brak sensu i wartości dzieł jest oczywisty, autorzy i ich klakierzy uciekają nagminnie w skomplikowane - w ich mniemaniu - formuły intelektualne. Kiedy więc - mówiąc inaczej - nie staje talentu, autorzy za pomocą słownych wywodów starają się przekonać osłupiałych wobec takiego tupetu widzów, że pokazane byle co zawiera niezwykłą mądrość".

Wyzdrowiałam dla doktorka

Trzecia głośna praca Kozyry była efektem narastającego zmęczenia chemioterapią i naświetleniami. "Stanowiła reakcję na aferę z "Piramidą zwierząt". Czułam się dotknięta faktem, że przyszło mi się tłumaczyć chorobą - opowiadała Piotrowi Sarzyńskiemu w wywiadzie dla "Polityki". - Pomyślałam: dobrze, jeśli to jest tak bardzo interesujące, jeżeli wywleka się moją prywatność wbrew mej woli i moim przekonaniom, to mogę zrobić to także sama. Nie wtedy, gdy ktoś tego chce, ale gdy chcę tego sama, nie po to, by służyło innym, ale mnie samej. Chcecie mnie takiej, to macie, nawet gdyby okazało się to niesmaczne". Realizując "Olimpię", sfotografowała się w scenerii nawiązującej do słynnego obrazu Edwarda Maneta o tym samym tytule. Do głowy wyłysiałej po chemioterapii przyczepiła kwiatek. Leżącą na szpitalnym łóżku Kozyrę otaczali "antyczni" młodzieńcy, odziani jedynie w przepaski w kształcie żeńskich narządów rozrodczych. Wkrótce po realizacji "Olimpii", w 1996 r. stał się cud, nastąpiła remisja choroby. "Wyzdrowiałam dla doktorka, chciałam mu zrobić przyjemność" - żartowała po latach artystka.

Rok później powstała "Łaźnia żeńska" - film wideo z udziałem rozebranej pani Katarzyny, którego bohaterkami są przypadkowe kobiety, uwiecznione nago z ukrycia. Czy nie bała się, że któraś może wytoczyć jej proces? - Nie - pisze w e-mailu - bo ja nigdy nie myślę o konsekwencjach.

Wtedy tłumaczyła, że ta praca wyraża jej sprzeciw wobec traktowania kobiecego ciała jak towaru. Chciała pokazać, że lansowany wszędzie wzorzec roznegliżowanej modelki ma niewiele wspólnego z rzeczywistością i prawdą o żeńskiej fizjonomii. I że kobiety zachowują się inaczej, gdy są same. Kadry, na których panie - w różnym wieku i różnej urody - zostały uchwycone w sytuacjach intymnych, błyskawicznie wywołały reakcję krytyków. Artystka otrzymała Paszport "Polityki" - "za oryginalne formy plastyczne i nieuleganie ideologiom artystycznym. Za brak obłudy, bezkompromisowość i odwagę mówienia o rzeczach najtrudniejszych w sposób otwarty i przenikliwy". W tym samym czasie "Życie Warszawy" piórem Anny Bernat pytało: "Jakiej idei ma służyć ta straszna, mająca w sobie coś z gwałtu zabawa z ludzkim ciałem?!".

Jednak prawdziwa burza rozpętała się, gdy dwa lata później Kozyra poszła na całość i z doklejoną brodą oraz gumowym penisem (kolega pomógł przy odlewie) udała się do łaźni męskiej.

Faceci mają świra

O kulisach powstawania pracy, która przyniosła jej wyróżnienie na weneckim Biennale Sztuki obszernie opowiadała Arturowi Żmijewskiemu. Tak jak kiedyś - przed pokazem "Piramidy zwierząt" - zwracała uwagę na znaczenie "procesu przygotowania pracy" oraz związanymi z tym "reakcjami i przeżyciami". Ale wydaje się, że tym razem Kozyra postanowiła nie tyle poświęcić się dla sztuki, ile dobrze pobawić. Kosztem płci brzydkiej.

"Musiałam sobie wygolić placek o kształcie podstawy odlewu. Charakteryzatorka przykleiła go, zamaskowała brzegi treską, zaczesała moje kudły i od tej chwili miałam jaja i kutasa. Trochę obawiałam się, że przy dokładniejszych oględzinach (a wiadomo, że faceci mają świra na punkcie porównywania długości i grubości), ktoś się zorientuje, że mój penis jest falsyfikatem". "Penis i moszna były wejściówką do męskiego templum. Męski światek: heterycy, cioty, pisuary". "Jako kobieta nie mam tak fantastycznego powodzenia, jako facet miałam w ciągu pół godziny trzech adoratorów". "Mężczyźni swoimi łakomymi spojrzeniami wepchnęli mnie w rolę pedała i to było dla mnie szokiem. Oni stworzyli nową postać". "Baby na pewno by się ucieszyły, widząc ich sczerniałe, zwiędłe jaja i zwisłe fiuty". I wreszcie: "Przy realizacji łaźni damskiej czułam się jak tchórzliwy skurwiel".

Czy trzeba komukolwiek tłumaczyć, dlaczego przy realizacji "Łaźni męskiej" już tak się artystka nie czuła? I pytać, czemu, składając samokrytykę używa rodzaju męskiego? Nie trzeba. Choć niektórzy panowie próbowali. Jak np. Tomasz Włodek, który na łamach pisma "W drodze" mścił się w imię partykularnych, męskich, za przeproszeniem, interesów. "Długo myślałem nad interpretacją psychologiczną dzieł pani Kasi - pisał Włodek. - Przyznam, że w zrozumieniu ich pomógł mi amerykański publicysta radiowy Rush Limbaugh. Powiedział on kiedyś, że feminizm został wymyślony po to, by ułatwić nieatrakcyjnym kobietom zwrócenie na siebie uwagi". Mało tego. "Udając mężczyznę weszła do środka. Nikt jej nie rozpoznał. Dzięki tej drobnej informacji czytelnik, nawet taki, który pani Kozyry nigdy nie widział, może ją sobie łatwo wyobrazić...". Jeszcze mało. "Twórczość pani Kozyry to wycie jednostki chcącej społeczeństwo obrazić po to, aby być przez moment przez to społeczeństwo dostrzeżoną!".

Pytam, czemu tak postępowa artystka mówi na gejów "cioty" i "pedały"? - Bo sami się tak nazywają.

Diva. Reinkarnacja

Kolejne po "Łaźniach" projekty Kozyry wzbudzały tradycyjnie kontrowersje wśród widzów i krytyków. Po "Święcie wiosny" (wideoinstalacja inspirowana baletem Wacława Niżyńskiego), w którym występowały m.in. starsze panie z doklejonymi penisami i panowie wyposażeni w imitacje żeńskich włosów łonowych "Rzeczpospolita" zamieściła dwie recenzje. Monika Małkowska pisała: "znakomita od strony plastycznej, intryguje pełnym podtekstów przesłaniem", a Maciej Kamil Jabłoński: "Kozyra wyważa dawno już otwarte drzwi, zarówno w zakresie treści, jak i formy. Jest nie tyle nowatorką, co krzepką epigonką współczesnego akademizmu".

Potem były m.in. nowojorskie prezentacje "Kary i zbrodni" - filmu pokazującego mężczyzn, którzy z broni maszynowej strzelają do nieruchomych obiektów, ale ich twarze pozostają anonimowe i niewzruszone, bo ukryte za kobiecymi maskami. Niepokoiło także wideo, na którym w wędrówce po nocnych lokalach Berlina towarzyszy jej Gloria Viagra - Drag Queen i didżej w jednym, a w Warszawie poznaje świat opery dzięki Maestro (Grzegorz Pitulej), zawodowemu śpiewakowi i nauczycielowi śpiewu.

"Od trzech lat dzielę czas między Berlin i Warszawę - mówiła artystka niedawno "Rzeczpospolitej". - W Polsce łatwiej i szybciej się pracuje. Wszystko załatwiam osobiście. W Niemczech trzeba działać przez pośredników, za to efekty są lepsze".

Praca wypełnia jej życie niemal w całości. Pytam, co poza nią sprawia jej przyjemność. - Za dużo, żeby wszystko wymienić, ale na przykład lekcje śpiewu... - odpowiada. Ostatnio pokazywała w stolicy performance "Diva. Reinkarnacja", którego premiera odbyła się w Wiedniu. Przez kilka miesięcy uczyła się śpiewu operowego, co dziś owocuje, podobno nie najgorszym, wykonaniem arii Olimpii z "Opowieści Hoffmana" Offenbacha. Znowu chodziło o pokonanie bariery wstydu.

Jedną z jej ostatnich prac są "Twarze" - film rejestrujący wyłącznie mimikę tancerzy podczas ćwiczeń nad baletem klasycznym, nowoczesnym i hip-hopem.

- Czy są projekty, których pani nie zrealizuje z przyczyn finansowych?

- Na pewno.

- Nie boi się pani, że przyszłe pokolenia przejdą obok jej sztuki obojętnie?

- Nie boję się.

Odpowiedzi są krótkie, jak włosy artystki. Ale bywało, że odsłaniała nie tylko ciało, ale i duszę. "Śmierć to jest koniec - powiedziała Dorocie Jareckiej przed kilkoma laty. - Ale czy koniec musi być zły? Razem ze świadomością wszystko się kończy. Nie potrafię sobie wyobrazić, w jakiej formie moje "ja" miałoby wiecznie trwać. Zresztą mnie to nie jest potrzebne. Wieczne "ja" - co za męka! Życie bywa bardzo przyjemne. Ale wyobrażać sobie, że po śmierci będzie jeszcze przyjemniej, to bez sensu. Żeby żyć, nie potrzebuję wiary, że coś dalej się będzie działo. Nie wierzę, że mój duch gdzieś będzie błądził po śmierci. Nie wiem, gdzie miałby krążyć i po co. Nie wierzę też, że ciało po śmierci gdzieś jeszcze będzie. To tylko materia. Ciało to dla mnie nie jest świętość".

- A czy coś jest dla pani święte? - pytam na koniec naszej e-mailowej korespondencji.

- Człowiek.

KRZYSZTOF FEUSETTE

http://www.rzeczpospolita.pl/