CoBrA 60 - Ostatnia Awangarda XX wieku

2008.12.16 Nasza Polonia


Miźdzynarodowa Grupa Artystyczna CoBrA istnia³a zaledwie 3 lata, w 1948-1951, lecz jej wp³yw na kulturź europejsk± jest odczuwalny do dzi. Okrelana jest mianem Ostatniej Awangardy XX wieku.

 

Momentem powstania grupy by³o spotkanie malarzy-przyjació³ 8.11.1948 w Paryæu, w kawiarni przy katedrze Notre Dame. Narodzi³ siź wówczas Manifest Artystyczny La Cause était entendue ("I oto sta³o siź") napisany przez poetź i malarza Christiana Dotremonta. By³ to gest odrzucenia Manifestu artystycznego Francuskich Surrealistów La Cause est entendue ("No to siź bździe dzia³o").

Muzeum Cobra, które zgromadzi³o olbrzymi± kolekcjź dzie³ artystów grupy CoBrA, wybrane zosta³o Najlepszym Muzeum 2008, w przeprowadzonym przez gazetź AD Tecie Muzeów Narodowych.

Do 25 stycznia 2009, w Muzeum odbywa siź wystawa "Scribblers, Daubers and Cheaters"
CoBrA 60. W tym roku up³ywa 60 lat od za³oæenia grupy, która na przestrzeni tego czasu doczeka³a siź uznania jako najwaæniejszy, powojenny ruch artystyczny. Pocz±tki jednak jego aktywnoci spotyka³y siź z niezrozumieniem i krytyk± ze strony publicznoci oraz mediów.

Tytu³owe s³owa obecnej wystawy: "scribblers, daubers and cheaters" to pejoratywne w intencji okrelenia krytyki, jakie pad³y po szokuj±cej odbiorców wystawie w Stedelijk Museum w Amsterdamie, w listopadzie 1949. Etykietka ta sta³a siź znanym sloganem s³awnego dzi, elsperymentalnego ruchu artystycznego.

CoBrA powsta³a z fuzji surrealistów i abstrakcjonistów typu informel. Do grupy naleæeli g³ównie artyci z Danii, Belgi i Holandii. Dwóch artystów z belgijskiej grupy Surréaliste-Révolutionnaire (Surrealizm Rewolucyjny): Christian Dotremont i Joseph Noiret, Duńczyk Asger Jorn (Jörgneson) z grupy Hųst, oraz Holendrzy z grupy Reflex: Karel Appel, Constant (Constant Anton Nieuwenhuys) i Corneille (Cornelis van Beverlo). Z czasem przy³±czyli siź Pierre Alechinsky, Jacques Doucet, K.O. Goetz oraz inni.

Nazwa grupy, wymylona z czasem przez Christiana Dotremonta, by³a akronimem powsta³ym z pierwszych liter miast: Kopenhaga, Bruksela, Amsterdam. Credo obranym przez grupź CoBrA sta³a siź myl Dotremonta, któr± Asger Jorn zacytowa³ w jednym ze swoich obrazów: Il y a plus de choses dans la Terre d’un tableau que dans le ciel de la théorie esthetique ("Wiźcej moæna znale¼ę w materii obrazu, niæ na niebiosach teorii estetycznej").

Postawa artystyczna twórców CoBrY naznaczona by³a dowiadczeniami drugiej wojny wiatowej i potrzeb± ich odreagowania. Sztuka, oceniana przez Hitlera jako "zdegenerowana" nabra³a w ich przekonaniach wymiaru wolnoci i oporu. Artyci wyznawali "estetykź swobody", odrzucaj±c zastane standardy estetyczne, spo³eczne i intelektualne. Twórczo¶ę, wed³ug nich, powstawaę mia³a pod wp³ywem "naturalnego impulsu twórczego", jako akt emocjonalnej improwizacji, z pominiźciem wczeniejszego planowania kompozycji.

Duæy nacisk artyci k³adli na potrzebź integralnego zwi±zku sztuki i æycia. ¦cieækź, jak± pod±æali, rozumieli jako "wyraz i nieod³±czn± czź¶ę przemian zachodz±cych w ³onie ca³ego spo³eczeństwa" (Magdalena Oraczewska).


Sztukź artystów CoBrY wyróænia³a spontaniczno¶ę i ekspresyjno¶ę. Peter Michael Hornung odnajduje w ich twórczoci równieæ lady surrealizmu. Zwraca uwagź, iæ "w malarstwie tym by³o sporo automatyzmu, ale na jego zapleczu skrywa³a siź teæ pochwa³a surrealizmu, dzieciźcego rysunku, tak zwanej sztuki prymitywnej i (…) sztuki ludowej".

Wed³ug Magdaleny Oraczewskiej nurt surrealizmu znajdowa³ siź w opozycji do CoBrY, podobnie jak abstrakcjonizm i Amerykańska Awangarda. "Dla abstrakcjonistów, obraz by³ kawa³kiem p³ótna pokrytym kolorami w odpowiednim porz±dku, dla cz³onków CoBrY, by³, jak pisa³ Constant: zwierzźciem, noc±, krzykiem, cz³owiekiem lub wszystkim tym razem. A wiźc, przede wszystkim, czym æywym, nieokie³znanym i tajemniczym, czym, co tworzy równoleg³y, a moæe nawet funduj±cy, nasz w³asny wiat". Estetyka CoBrY podwaæy³a istnienie rozróænień pomiźdzy abstrakcj± i figuracj±.

Cz³onkowie CoBrY nie odrzucali dorobku przesz³oci. Poszukiwali w nim niekiedy inspiracji, do których podchodzili selektywnie. Romantyzm fascynowa³ ich swoj± emocjonalnoci±, elementami tajemniczocioci, poetyk± i hybrydycznoci± form. Pozytywizm - wraæliwoci± na kwestie spo³eczne. Modernizm - relacjami pomiźdzy sfer± jźzyka a innymi przejawami rzeczywistoci.

W potrzebie absolutnej swobody i krytyki zastanego modelu kultury moæna dopatrzeę siź teæ podobieństwa CoBrY z dadaizmem. O ile jednak dadaizm mia³ stosunek sarkastyczny, szyderczy i neguj±cy wobec zastanego wiata - o tyle CoBrA odcina³a siź od wszystkiego, co by³o pustk± i powierzchownoci±, poszukuj±c powrotu do g³źbokiego wyrazu i znaczeń.


Karel Appel - Mens en Dieren, 1949


Anton Rooskens - Les gens du soleil


Karel Appel - Fear, 1952

George Colligon - Composition rouge, 1949

Constant - Barricade, 1949


Foto's Marzenna Donajski

Za Janem Jakubem Rousseau, artyci CoBrY wyznawali has³a "powrotu do natury", przeciwstawiaj±c siź zjawiskom dehumanizacji w nauce oraz industrialnoci epoki.

Wyrazem sztuki sta³o siź "zacieranie granic miźdzy poezj± a proz±, malarstwem a architektur±, obrazem i s³owem, sztuk± i æyciem. Innymi s³owy, tym, co robi³a CoBrA, by³o obalanie standardów, nieustannie podejmowany wysi³ek wieæego spojrzenia na fundamentalny fenomen mylenia, odczuwania i po prostu æycia" (M. Oraczewska).

Elementem ³±cz±cym grupź mia³ byę, nie wspólny styl, lecz wspólnota ducha. Z czasem okaza³o siź, æe obrazy artystów wykazuj± zbliæon± estetykź, nazywan± dzi "stylem CoBrY" lub "szko³± CoBrY", któr± cechowa³a ekspresyjno¶ę, spontaniczno¶ę gestu, obfite uæywanie farby, dominacja koloru i swoboda kszta³tów.

Zakończenie dzia³alnoci CoBrY, dla wielu jej reprezentantów sta³o siź pocz±tkiem indywidualnej aktywnoci i miźdzynarodowych karier.

 

Na wystawie CoBrA 60 wyeksponowane zosta³y obrazy kilkunastu artystów, takich jak: Asger Jorn, Karel Appel, Corneille, Constant, Egil Jacobsen, William Gear, Ejler Bille, Eugene Brands, Theo Wolvecamp, Carl-Henning Pedersen, Erik Ortvad, Stephen Gilbert, Anton Rooskens, George Colligon.

 

Prezentowane obrazy s± bardzo róæne, ale ³±cz± je wspólne poszukiwania. Niektóre przedstawiaj± kszta³ty, które moæemy rozpoznaę - najczź¶ciej ludzi, zwierz±t i rolin. Motyw zwierz±t, zw³aszcza ptaków, powtarza siź do¶ę czźsto - szczególnie w twórczoci Corneille, Constanta i Karela Appla. Animalistyczne kszta³ty traktowane by³y jednak niemal abstrakcyjnie - malowane wy³±cznie p³askimi plamami kolorów, z wyrazistym, kontrastowym konturem, lub zupe³nie bez okonturowania. Znakomitym przyk³adem jest wielki, kilkumetrowy obraz Mens en Dieren z 1949 Karela Appla lub Fete Nocturne Corneille.

 

Niekiedy pojawia³y siź lady jakby wiat³ocienia w p³askich, malarskich formach (Figure - Ejler Bille) a nawet inspiracji kubizmem (Les gens du soleil - Anton Rooskens).

 

Czźsto formy s± zgeometryzowane (Paysage au soleil couche Williama Geara, lub Rod Maske Egila Jacobsena), ale równieæ organiczne (Monument voor een vogel - Theo Wolvecamp). Czasami mniejsze kszta³ty ³±cz± siź w wiźksze (Egil Jacobsen, Twee figuren 1947 - Asger Jorn) i koresponduj± z formami stanowi±cymi t³o. W niektórych obrazach gruba, uproszczona kreska wydobywa cechy charakterystyczne kszta³tów - na przyk³ad rolin (Twee Vogels 1949 - Constant). Inspiracja natur±, widoczna w wyabstrahowanych formach, powtarza siź u wielu twórców (na przyk³ad Stephena Gilberta).

 

Artyci poszukiwali niekiedy wspólnoty kolorów na p³aszczy¼nie obrazów (Twee figuren 1947 - Asger Jorn), lecz najczź¶ciej uæywali barw intensywnych, æywych i skontrastowanych. Czasami kompozycjź tworzy³y bardzo proste rodki - kilka linearnych form przeciwstawionych kilku plamom i duæym p³aszczyznom koloru t³a (Compositie 1949, Heidense fabel - Theo Wolvecamp). W tle pojawi³o siź teæ surowe, niezamalowane p³ótno (Schilderij No. 2 - Eugene Brands, Barricade 1949 - Constant).

 

Tematy przedstawiane by³y, zarówno statycznie (Fauna 1949 - Constant), jak i dynamicznie (Aftenlands kabet 1943 - Carl-Henning Pedersen). Dynamikź kompozycji podkrela³y równieæ wyra¼ne lady pźdzla i faktura farb - charakterystyczne w zasadzie dla wszystkich artystów. Corneille wykorzysta³ nawet efekt powstaj±cy z drapania narzździem po powierzchni farby (Ete 1948).

 

Bardzo ciekawym obrazem jest Composition rouge 1949 - George’a Colligona. Ca³± powierzchniź p³ótna wype³nia oranæowa czerwień. Przecinaj± j± - tworz±c abstrakcyjn± kompozycjź - linie sk³adaj±ce siź z kolorów t³a, znajduj±cego siź pod czerwieni±. P³aski, czerwony obraz staje siź wieloperspektywiczny, wype³niony kilkoma, æywymi kolorystycznie planami.

 

No i, oczywicie, reprezentacyjne, kilkumetrowe p³ótno Constanta Barricade z 1949, w którym artysta agresywnie po³±czy³ kolory: czerwieni, bieli, czerni, szaroci z t³em surowego p³ótna, przedstawiaj±c temat bardzo ekspresyjnymi kreskami i formami (szczególnie dwie, duæe, ludzkie g³owy namalowane czerwieni±).

Muzeum Cobra po³oæone jest wprawdzie na obrzeæach Amsterdamu, w Amstelveen, ale jeli ma siź odrobinź wolnego czasu, na pewno warto siź tam wybraę i obejrzeę wystawź grupy CoBrA - bardzo dobrego malarstwa, bźd±cego dzi juæ klasyk±. W czasie, kiedy s³ynne kolekcje malarstwa w Stedelijk Museum i Rijksmuseum od d³uæszego juæ czasu pozostaj± niedostźpne dla publicznoci z powodu remontów - muzeum Cobra znakomicie wype³nia lukź.


(¼ród³o: "Pierre Alechinsky, CoBrA i Jungowska Filozofia Sztuki" - Magdalena Oraczewska. "O sztuce duńskiej i czterech duńskich artystach" tekst z katalogu wystawy "Artysta i cz³owiek" - Peter Michael Hornung)

Marzenna Donajski