MAX BECKMANN WRACA DO AMSTERDAMU

Max Beckmann wraca do Amsterdamu

2007.07.11, ostatnia aktualizacja 2007.07.13 Nasza Polonia

Max Beckmann uważany jest za jednego z najwybitniejszych malarzy 20-go wieku. Choć pierwsza wielka wystawa jego prac w Holandii została już w kwietniu otwarta w muzeum van Gogha, to warto ją omówić, ponieważ jeszcze do 19-go sierpnia można ją odwiedzić.

Kiedy 18 lipca 1937 r., w przeddzień otwarcia sławetnej monachijskiej wystawy Enstartete Kunst- Sztuka Zwyrodniała, sam Hitler w przemówieniu radiowym pogroził zwyrodniałym artystom, Max Beckmann (1884-1950), który już od wielu lat czuł się imigrantem we własnym kraju, postanowił jeszcze tego samego dnia wyjechać do Holandii. Nie musiał wyjeżdżać jako uchodźca, bowiem w Amsterdamie mieszkała jego szwagierka z drugiego małżeństwa. Co prawda chciał jechać dalej do Paryża a najbardziej do Stanów, ale ostatecznie został 10 lat w Amsterdamie, do 1947 r. Namalował tu przeszło 280 obrazów, jedną trzecią całej twórczości. Aż dziwne, że dopiero w 2007 r. doczekał się w Amsterdamie wystawy przeglądowej prac z tego okresu.

Ekspozycja " Max Beckmann w Amsterdamie 1937 -1947", otwarta 6 kwietnia w Amsterdamskim Muzeum van Gogha, częściowo odsłania przyczyny tego opóźnienia.

Nie wszyscy "zwyrodniali" artyści byli traktowani tak samo. Obecna na otwarciu wystawy wnuczka z pierwszego małżeństwa, Mayen Beckmann, uważa, fakt, że jej dziadkowi naziści zabronili wystawiania prac, ale nie ich malowania w oddalonej od Berlina okupowanej Holandii, oznaczał możliwość dość otwartego prowadzenia pracowni. To z kolei zrobiło z Beckmanna w oczach niektórych Holendrów Niemca, kwalifikującego się do internowania po wojnie a na pewno nie do uczczenia wystawą. Znów wnuczka jest odmiennego zdania: "Mój modernistyczny dziadek" nijak nie pasował do konserwatywnej atmosfery sztuki holenderskiej a w dodatku Holendrzy mają tendencję zamykania oczu na kłopotliwe sytuacje, jaką na przykład było trudne położenie Maxa Beckmanna. Okres wojenny przeżył on dzięki pomocy niemieckiej. Historyk sztuki Erhard Göppel tworzył w czasie wojny Muzeum Fűhrera w Linz, oparte na zrabowanej sztuce, i w związku z tym zadaniem regularnie przebywał w Holandii. Gdzie... pomagał Beckmannowi w przemycaniu prac do Niemiec, dostarczając mu w ten sposób środków do życia. I nigdy Beckmanna, który nie tylko był wykluczony z niemieckiej kultury, ale na dodatek współpracował z żydowskimi artystami, nie zdradził. Max Beckmann żył i pracował jak na beczce prochu, w nieustannym strachu. Dlatego uciekał w tematy pozornie wesołe, jak cyrk, kawiarnia, restauracja czy dziewczyny. Ale prawie w każdej sytuacji widać drabinę albo napis "wyjście", czyli drogę ucieczki. Słynący z odważnych kolorów i wnikliwych symboli Beckmann namalował w Amsterdamie pięć ze swoich słynnych barwnych tryptyków - trzy są pokazane na wystawie - ale również tutaj, stworzył czarną paletą autoportret i sceny z kawiarni amsterdamskich podczas okupacji. Na wystawie można oprócz obrazów zobaczyć również papiery i dokumenty związane z pobytem Beckmanna w Amsterdamie. Między innymi przepustkę wystawioną już po zakończeniu wojny przez Holenderskie Wewnętrzne Siły Zbrojne dla uniknięcia internowania. Jest to jedyny znak jego trudnego i skomplikowanego położenia podczas okupacji. Poza tym kuratorzy muzeum van Gogha raczej pominęli kontekst historyczny i umieścili Beckmanna w neutralnym świecie historii sztuki.

Jakże inną wymowę ma otwarta tego samego dnia, inna wystawa Maxa Beckmanna w małym Muzeum Biblijnym! W 1941 r. Beckmann otrzymał bardzo niecodzienne i oczywiście nielegalne zamówienie z Frankfurtu, od swego przyjaciela i odważnego anty-nazisty Georga Hartmanna. Hartmann chciał Apokalipsy, jak się sądzi realistycznej, z symbolami toczącej się walki z hitleryzmem. Beckmann przyjął zamówienie, ale na własnych warunkach. Od końca Pierwszej Wojny Światowej przestał używać symboli chrześcijańskich a zwrócił się ku wierzeniom wschodnim i symbolice metafizycznej. Dla Apokalipsy wrócił do biblii. Na podstawie biblijnych cytatów stworzył w 27 czarno-białych litografiach całkiem osobistą wersję końca starego świata, ale i początków nowego. Historia powstania Apokalipsy pokazuje jak trudne było położenie Beckmanna. Gotowe litografie przemycono karetką Wehrmachtu do Frankfurtu, gdzie wydrukowano 24 egzemplarze książki - maksimum zwolnione od cenzury. Jeden zestaw przemycono z powrotem do Amsterdamu z prośbą o zabarwienie. Kolorowa Apokalipsa powędrowała tajnymi drogami do Frankfurtu. I tam zaległa niedostrzeżona aż do 2001 r. W Muzeum Biblijnym cała historia konspiracyjnego stworzenia tego niesamowitego dzieła została szeroko przedstawiona. Inaczej mówiąc, tu Beckmann znalazł się we właściwym kontekście historycznym.

I tak Max Beckmann, uważany za jednego z czołowych malarzy 20-go wieku, doczekał tego, że Holendrzy dostrzegli jego 10-letni pobyt w ich kraju. Co prawda nie w Stedelijk Museum - muzeum sztuki współczesnej -, które kupiło zaraz po wojnie jeden jego obraz a potem dalej go ignorowało, ale w Muzeum van Gogha, gdzie dumnie stwierdzono, że i dla niemieckiego ekspresjonisty Vincent był źródłem inspiracji.

Jak by nie było, warto odwiedzić oba muzea - van Gogha i Biblijne - gdzie do 19 sierpnia można zapoznać się ze specyficznym okresem twórczości Maxa Beckmanna.

Autoportret w czerni, 1944
Max Beckmann
Bayerische Staatsgemäldesammlungen
Pinakothek der Moderne, München
c/o Beeldrecht Amsterdam 2007

Karnawal, tryptyk, 1942-1943 r.
Max Beckmann
University of Iowa Museum of Art, Iowa City
c/o Beeldrecht Amsterdam 2007

Dwie kobiety, 1940 r.
Max Beckmann
Museum Ludwig, Keulen
c/o Beeldrecht Amsterdam 2007

Mayen Beckmann, wnuczka artysty - foto Jan Minkiewicz

Jezdcy Apokalipsy - Max Beckmann (1941-42)

Zakończył się on w 1947 r., kiedy Beckmann ostatecznie dostał wizę amerykańską, o którą się od lat ubiegał. W St-Louis i Nowym Jorku spędził ostatnie trzy lata swego życia.

Jan Minkiewicz

MAX BECKMANN KEERT TERUG NAAR AMSTERDAM

Max Beckmann wordt gezien als een van de meest vooraanstaande schilders van de 20-e eeuw. Hoewel zijn eerste grote tentoonstelling in Nederland al in april geopend is in het Van Gogh, is het toch de moeite waard er een recensie van te schrijven, omdat ze nog tot 19 augustus te zien is.

Toen op 18 juli 1937, aan de vooravond van de opening van de notoire expositie Entartete Kunst in Munchen, Hitler persoonlijk in een radioboodschap de ontaardde kunstenaars bedreigde, besloot Max Beckmann (1884-1950), die zich al jaren emigrant in eigen land voelde, nog dezelfde dag naar Nederland te reizen. Hij hoefde niet als vluchteling te gaan, want in Amsterdam woonde zijn schoonzus uit zijn tweede huwelijk. Hij wilde weliswaar verder reizen naar Parijs of het liefst naar de VS, maar uiteindelijk bleef hij 10 jaar in Amsterdam, tot 1947. Hij heeft hier meer dan 280 werken geproduceerd, een derde van zijn hele oeuvre. Vreemd dus, dat hij pas in 2007 in Amsterdam een overzichtstentoonstelling beleeft van zijn werken uit die tijd.

De expositie "Max Beckmann In Amsterdam 1937 -1947" geopend op 6 april In het Amsterdamse Museum Van Gogh, werpt een beetje licht op de redenen voor deze vertraging.

Niet alle "ontaardde" kunstenaars werben hetzelfde behandeld. De op de opening aanwezige kleindochter uit zijn eerste huwelijk, Mayen Beckmann, is de mening toegedaan, dat het feit, dat haar grootvader van de nazi's een expositieverbod, maar geen schilderverbod had gekregen, betekende, dat hij in het ver van Berlijn gelegen bezette Nederland vrij openlijk een atelier kon voeren. Maar dat maakte van Beckmann in de ogen van sommige Nederlanders weer een Duitser, die na de oorlog in aanmerking kwam voor internering en zeker niet voor een eervolle expositie. De kleindochter ziet het iets anders: "Mijn modernistische opa paste geheel niet bij de conservatieve geest, die over de Nederlandse kunst hing en bovendien hebben Nederlanders de gewoonte de ogen te sluiten voor moeilijke situaties, zoals bijvoorbeeld de moeilijke positie van Max Beckmann. Hij heeft de oorlogsperiode overleefd dankzij Duitse hulp. De kunsthistoricus Erhard Göppel bouwde in oorlogstijd aan het Fűhrer Museum in Linz, drijvend op geroofde kunst, en in verband daarmee verbleef hij regelmatig in Nederland. Waar hij... Beckmann hielp met het smokkelen van zijn werk naar Duitsland, hem zo middelen van levensonderhoud verstrekkend. En hij heeft Beckmann, die niet alleen was uitgesloten van de Duitse cultuur, maar bovendien met joodse kunstenaars samenwerkte, nooit verraden. Maar Max Beckmann leefde en werkte als op een kruitvat, in permanente angst. Daarom vluchtte hij In ogenschijnlijk vrolijke onderwerpen, als het circus, een café, restaurant of jonge vrouwen. Maar in bijna elke situatie zie je een ladder of een opschrift "uitgang" dus vluchtwegen.

Beckmann, die bekend stond om zijn gedurfde kleuren en indringende symbolen, schilderde in Amsterdam vijf van zijn beroemde kleurrijke triptieken - drie ervan zijn op de tentoonstelling te zien -maar ook hier schilderde hij met zwart palet zijn autoportret en scčnes uit Amsterdamse bruine cafés tijdens de bezetting. De tentoonstelling brengt naast zijn werken ook papieren en documenten In verband met Beckmanns verblijf In Amsterdam. Onder meer een laisser-passer op zijn naam, na het einde van de oorlog uitgegeven door de Binnenlandse Strijdkrachten, om hem voor internering te behoeden. Het is het enige teken van zijn moeilijke en gecompliceerde situatie tijdens de bezetting. De curatoren van het Van Gogh hebben de historische context grotendeels genegeerd en Beckmann in de neutrale wereld van de kunstgeschiedenis geplaatst .

Hoe anders ademt die andere expositie van Max Beckmann, op dezelfde dag geopend in het kleine Bijbels Museum. In 1941 ontving Beckmann een zeer onalledaagse en uiteraard illegale opdracht uit Frankfurt, van zijn vriend en moedig antinazi Georg Hartmann. Deze wilde een Apocalyps, naar men vermoedt een realistische, vol symboliek van de strijd tegen Hitler. Beckmann nam de opdracht aan, maar op zijn eigen voorwaarden. Vanaf het einde van de Eerste Wereldoorlog gebruikte hij geen christelijke symbolen meer, maar richtte zich op oostelijke religies en metafysische symboliek. Voor de Apocalyps keerde hij terug naar de Bijbel. Op grond van Bijbelcitaten creëerde hij in 27 zwartwitte litho's een zeer persoonlijke versie van het einde van de wereld, maar ook van het begin van een nieuwe. De ontstaansgeschiedenis van de Apocalyps laat zien hoe moeilijk de situatie van Beckmann was. De litho's werden per ambulance van de Wehrmacht naar Frankfurt gesmokkeld, waar er 24 exemplaren van in boekvorm gedrukt werden - het maximum dat vrijgesteld was van censuur. Een set werd weer terug naar Amsterdam gesmokkeld, met het verzoek om inkleuring. De gekleurde Apocalyps ging langs sluikwegen terug naar Frankfurt. En bleef daar onopgemerkt tot 2001 in de kelder liggen. In het Bijbels Museum werd de hele geschiedenis van de samenzwering om dit uitzonderlijke kunstwerk te maken breed uitgemeten. Anders gezegd, hier bevond Beckmann zich in de juiste historische context.

En zo heeft Max Beckmann, die als een van de meest vooraanstaande schilders van de 20-e eeuw wordt gezien, het toch nog beleefd, dat de Nederlanders zijn 10-jarig verblijf in hun land opgemerkt hebben. Weliswaar niet in het Stedelijk Museum, dat direct na de orlog zegge en schrijve één werk van hem kocht en hem verder negeerde, maar in het Van Gogh Museum, waar trots werd gemeld, dat ook voor deze Duitse expressionist Vincent inspiratiebron was.

Hoe het ook zij, het is de moeite waard beide musea te bezoeken - Van Gogh en het Bijbels Museum - waar tot 19 augustus kennis gemaakt kan worden met een specifieke periode in het creatieve leven van Max Beckmann.

Die periode eindigde In 1947, toen Beckmann uiteindelijk zijn visum voor de VS kreeg, waar hij al jaren om had gevraagd. In St-Louis en New York bracht hij de laatste drie jaar van zijn leven door.

Jan Minkiewicz