Max Beckmann wraca do Amsterdamu


2007.07.11, ostatnia aktualizacja 2007.07.13 Nasza Polonia

 

Max Beckmann uwaany jest za jednego z najwybitniejszych malarzy 20-go wieku. Cho pierwsza wielka wystawa jego prac w Holandii zostaa ju w kwietniu otwarta w muzeum van Gogha, to warto j omwi, poniewa jeszcze do 19-go sierpnia mona j odwiedzi.

 

Kiedy 18 lipca 1937 r., w przeddzie otwarcia sawetnej monachijskiej wystawy Enstartete Kunst- Sztuka Zwyrodniaa, sam Hitler w przemwieniu radiowym pogrozi zwyrodniaym artystom, Max Beckmann (1884-1950), ktry ju od wielu lat czu si imigrantem we wasnym kraju, postanowi jeszcze tego samego dnia wyjecha do Holandii. Nie musia wyjeda jako uchodca, bowiem w Amsterdamie mieszkaa jego szwagierka z drugiego maestwa. Co prawda chcia jecha dalej do Parya a najbardziej do Stanw, ale ostatecznie zosta 10 lat w Amsterdamie, do 1947 r. Namalowa tu przeszo 280 obrazw, jedn trzeci caej twrczoci. A dziwne, e dopiero w 2007 r. doczeka si w Amsterdamie wystawy przegldowej prac z tego okresu.

Ekspozycja " Max Beckmann w Amsterdamie 1937 -1947", otwarta 6 kwietnia w Amsterdamskim Muzeum van Gogha, czciowo odsania przyczyny tego opnienia.


Nie wszyscy "zwyrodniali" artyci byli traktowani tak samo. Obecna na otwarciu wystawy wnuczka z pierwszego maestwa, Mayen Beckmann, uwaa, fakt, e jej dziadkowi nazici zabronili wystawiania prac, ale nie ich malowania w oddalonej od Berlina okupowanej Holandii, oznacza moliwo do otwartego prowadzenia pracowni. To z kolei zrobio z Beckmanna w oczach niektrych Holendrw Niemca, kwalifikujcego si do internowania po wojnie a na pewno nie do uczczenia wystaw. Znw wnuczka jest odmiennego zdania: "Mj modernistyczny dziadek" nijak nie pasowa do konserwatywnej atmosfery sztuki holenderskiej a w dodatku Holendrzy maj tendencj zamykania oczu na kopotliwe sytuacje, jak na przykad byo trudne pooenie Maxa Beckmanna. Okres wojenny przey on dziki pomocy niemieckiej. Historyk sztuki Erhard Gppel tworzy w czasie wojny Muzeum Fhrera w Linz, oparte na zrabowanej sztuce, i w zwizku z tym zadaniem regularnie przebywa w Holandii. Gdzie... pomaga Beckmannowi w przemycaniu prac do Niemiec, dostarczajc mu w ten sposb rodkw do ycia. I nigdy Beckmanna, ktry nie tylko by wykluczony z niemieckiej kultury, ale na dodatek wsppracowa z ydowskimi artystami, nie zdradzi. Max Beckmann y i pracowa jak na beczce prochu, w nieustannym strachu. Dlatego ucieka w tematy pozornie wesoe, jak cyrk, kawiarnia, restauracja czy dziewczyny. Ale prawie w kadej sytuacji wida drabin albo napis "wyjcie", czyli drog ucieczki. Syncy z odwanych kolorw i wnikliwych symboli Beckmann namalowa w Amsterdamie pi ze swoich synnych barwnych tryptykw - trzy s pokazane na wystawie - ale rwnie tutaj, stworzy czarn palet autoportret i sceny z kawiarni amsterdamskich podczas okupacji. Na wystawie mona oprcz obrazw zobaczy rwnie papiery i dokumenty zwizane z pobytem Beckmanna w Amsterdamie. Midzy innymi przepustk wystawion ju po zakoczeniu wojny przez Holenderskie Wewntrzne Siy Zbrojne dla uniknicia internowania. Jest to jedyny znak jego trudnego i skomplikowanego pooenia podczas okupacji. Poza tym kuratorzy muzeum van Gogha raczej pominli kontekst historyczny i umiecili Beckmanna w neutralnym wiecie historii sztuki.

Jake inn wymow ma otwarta tego samego dnia, inna wystawa Maxa Beckmanna w maym Muzeum Biblijnym! W 1941 r. Beckmann otrzyma bardzo niecodzienne i oczywicie nielegalne zamwienie z Frankfurtu, od swego przyjaciela i odwanego anty-nazisty Georga Hartmanna. Hartmann chcia Apokalipsy, jak si sdzi realistycznej, z symbolami toczcej si walki z hitleryzmem. Beckmann przyj zamwienie, ale na wasnych warunkach. Od koca Pierwszej Wojny wiatowej przesta uywa symboli chrzecijaskich a zwrci si ku wierzeniom wschodnim i symbolice metafizycznej. Dla Apokalipsy wrci do biblii. Na podstawie biblijnych cytatw stworzy w 27 czarno-biaych litografiach cakiem osobist wersj koca starego wiata, ale i pocztkw nowego. Historia powstania Apokalipsy pokazuje jak trudne byo pooenie Beckmanna. Gotowe litografie przemycono karetk Wehrmachtu do Frankfurtu, gdzie wydrukowano 24 egzemplarze ksiki - maksimum zwolnione od cenzury. Jeden zestaw przemycono z powrotem do Amsterdamu z prob o zabarwienie. Kolorowa Apokalipsa powdrowaa tajnymi drogami do Frankfurtu. I tam zalega niedostrzeona a do 2001 r. W Muzeum Biblijnym caa historia konspiracyjnego stworzenia tego niesamowitego dziea zostaa szeroko przedstawiona. Inaczej mwic, tu Beckmann znalaz si we waciwym kontekcie historycznym.

I tak Max Beckmann, uwaany za jednego z czoowych malarzy 20-go wieku, doczeka tego, e Holendrzy dostrzegli jego 10-letni pobyt w ich kraju. Co prawda nie w Stedelijk Museum - muzeum sztuki wspczesnej -, ktre kupio zaraz po wojnie jeden jego obraz a potem dalej go ignorowao, ale w Muzeum van Gogha, gdzie dumnie stwierdzono, e i dla niemieckiego ekspresjonisty Vincent by rdem inspiracji.

Jak by nie byo, warto odwiedzi oba muzea - van Gogha i Biblijne - gdzie do 19 sierpnia mona zapozna si ze specyficznym okresem twrczoci Maxa Beckmanna.

Autoportret w czerni, 1944
Max Beckmann
Bayerische Staatsgemldesammlungen
Pinakothek der Moderne, Mnchen
c/o Beeldrecht Amsterdam 2007



Karnawal, tryptyk, 1942-1943 r.
Max Beckmann
University of Iowa Museum of Art, Iowa City
c/o Beeldrecht Amsterdam 2007



Dwie kobiety, 1940 r.
Max Beckmann
Museum Ludwig, Keulen
c/o Beeldrecht Amsterdam 2007



Mayen Beckmann, wnuczka artysty - foto Jan Minkiewicz


Jezdcy Apokalipsy - Max Beckmann (1941-42)


Zakoczy si on w 1947 r., kiedy Beckmann ostatecznie dosta wiz amerykask, o ktr si od lat ubiega. W St-Louis i Nowym Jorku spdzi ostatnie trzy lata swego ycia.

 


Jan Minkiewicz



MAX BECKMANN KEERT TERUG NAAR AMSTERDAM

Max Beckmann wordt gezien als een van de meest vooraanstaande schilders van de 20-e eeuw. Hoewel zijn eerste grote tentoonstelling in Nederland al in april geopend is in het Van Gogh, is het toch de moeite waard er een recensie van te schrijven, omdat ze nog tot 19 augustus te zien is.

Toen op 18 juli 1937, aan de vooravond van de opening van de notoire expositie Entartete Kunst in Munchen, Hitler persoonlijk in een radioboodschap de ontaardde kunstenaars bedreigde, besloot Max Beckmann (1884-1950), die zich al jaren emigrant in eigen land voelde, nog dezelfde dag naar Nederland te reizen. Hij hoefde niet als vluchteling te gaan, want in Amsterdam woonde zijn schoonzus uit zijn tweede huwelijk. Hij wilde weliswaar verder reizen naar Parijs of het liefst naar de VS, maar uiteindelijk bleef hij 10 jaar in Amsterdam, tot 1947. Hij heeft hier meer dan 280 werken geproduceerd, een derde van zijn hele oeuvre. Vreemd dus, dat hij pas in 2007 in Amsterdam een overzichtstentoonstelling beleeft van zijn werken uit die tijd.

De expositie "Max Beckmann In Amsterdam 1937 -1947" geopend op 6 april In het Amsterdamse Museum Van Gogh, werpt een beetje licht op de redenen voor deze vertraging.

Niet alle "ontaardde" kunstenaars werben hetzelfde behandeld. De op de opening aanwezige kleindochter uit zijn eerste huwelijk, Mayen Beckmann, is de mening toegedaan, dat het feit, dat haar grootvader van de nazi's een expositieverbod, maar geen schilderverbod had gekregen, betekende, dat hij in het ver van Berlijn gelegen bezette Nederland vrij openlijk een atelier kon voeren. Maar dat maakte van Beckmann in de ogen van sommige Nederlanders weer een Duitser, die na de oorlog in aanmerking kwam voor internering en zeker niet voor een eervolle expositie. De kleindochter ziet het iets anders: "Mijn modernistische opa paste geheel niet bij de conservatieve geest, die over de Nederlandse kunst hing en bovendien hebben Nederlanders de gewoonte de ogen te sluiten voor moeilijke situaties, zoals bijvoorbeeld de moeilijke positie van Max Beckmann. Hij heeft de oorlogsperiode overleefd dankzij Duitse hulp. De kunsthistoricus Erhard Gppel bouwde in oorlogstijd aan het Fhrer Museum in Linz, drijvend op geroofde kunst, en in verband daarmee verbleef hij regelmatig in Nederland. Waar hij... Beckmann hielp met het smokkelen van zijn werk naar Duitsland, hem zo middelen van levensonderhoud verstrekkend. En hij heeft Beckmann, die niet alleen was uitgesloten van de Duitse cultuur, maar bovendien met joodse kunstenaars samenwerkte, nooit verraden. Maar Max Beckmann leefde en werkte als op een kruitvat, in permanente angst. Daarom vluchtte hij In ogenschijnlijk vrolijke onderwerpen, als het circus, een caf, restaurant of jonge vrouwen. Maar in bijna elke situatie zie je een ladder of een opschrift "uitgang" dus vluchtwegen.

Beckmann, die bekend stond om zijn gedurfde kleuren en indringende symbolen, schilderde in Amsterdam vijf van zijn beroemde kleurrijke triptieken - drie ervan zijn op de tentoonstelling te zien -maar ook hier schilderde hij met zwart palet zijn autoportret en scnes uit Amsterdamse bruine cafs tijdens de bezetting. De tentoonstelling brengt naast zijn werken ook papieren en documenten In verband met Beckmanns verblijf In Amsterdam. Onder meer een laisser-passer op zijn naam, na het einde van de oorlog uitgegeven door de Binnenlandse Strijdkrachten, om hem voor internering te behoeden. Het is het enige teken van zijn moeilijke en gecompliceerde situatie tijdens de bezetting. De curatoren van het Van Gogh hebben de historische context grotendeels genegeerd en Beckmann in de neutrale wereld van de kunstgeschiedenis geplaatst .

Hoe anders ademt die andere expositie van Max Beckmann, op dezelfde dag geopend in het kleine Bijbels Museum. In 1941 ontving Beckmann een zeer onalledaagse en uiteraard illegale opdracht uit Frankfurt, van zijn vriend en moedig antinazi Georg Hartmann. Deze wilde een Apocalyps, naar men vermoedt een realistische, vol symboliek van de strijd tegen Hitler. Beckmann nam de opdracht aan, maar op zijn eigen voorwaarden. Vanaf het einde van de Eerste Wereldoorlog gebruikte hij geen christelijke symbolen meer, maar richtte zich op oostelijke religies en metafysische symboliek. Voor de Apocalyps keerde hij terug naar de Bijbel. Op grond van Bijbelcitaten creerde hij in 27 zwartwitte litho's een zeer persoonlijke versie van het einde van de wereld, maar ook van het begin van een nieuwe. De ontstaansgeschiedenis van de Apocalyps laat zien hoe moeilijk de situatie van Beckmann was. De litho's werden per ambulance van de Wehrmacht naar Frankfurt gesmokkeld, waar er 24 exemplaren van in boekvorm gedrukt werden - het maximum dat vrijgesteld was van censuur. Een set werd weer terug naar Amsterdam gesmokkeld, met het verzoek om inkleuring. De gekleurde Apocalyps ging langs sluikwegen terug naar Frankfurt. En bleef daar onopgemerkt tot 2001 in de kelder liggen. In het Bijbels Museum werd de hele geschiedenis van de samenzwering om dit uitzonderlijke kunstwerk te maken breed uitgemeten. Anders gezegd, hier bevond Beckmann zich in de juiste historische context.

En zo heeft Max Beckmann, die als een van de meest vooraanstaande schilders van de 20-e eeuw wordt gezien, het toch nog beleefd, dat de Nederlanders zijn 10-jarig verblijf in hun land opgemerkt hebben. Weliswaar niet in het Stedelijk Museum, dat direct na de orlog zegge en schrijve n werk van hem kocht en hem verder negeerde, maar in het Van Gogh Museum, waar trots werd gemeld, dat ook voor deze Duitse expressionist Vincent inspiratiebron was.

Hoe het ook zij, het is de moeite waard beide musea te bezoeken - Van Gogh en het Bijbels Museum - waar tot 19 augustus kennis gemaakt kan worden met een specifieke periode in het creatieve leven van Max Beckmann.

Die periode eindigde In 1947, toen Beckmann uiteindelijk zijn visum voor de VS kreeg, waar hij al jaren om had gevraagd. In St-Louis en New York bracht hij de laatste drie jaar van zijn leven door.


Jan Minkiewicz